Zweden lijkt op het eerste gezicht een toonbeeld van orde, regelmaat en degelijkheid. Toch ontdekken veel Nederlandse emigranten dat een toezegging van een Zweedse loodgieter, elektricien of leverancier soms iets heel anders betekent dan zij verwachten.
Een land van orde, totdat je een vakman nodig hebt
Wie vanuit Nederland naar Zweden verhuist, verwacht meestal geen Zuid-Europese toestanden. Zweden is immers het land van keurige formulieren, persoonsnummers, veiligheidsvoorschriften, goed onderhouden wegen en een overheid die veel zaken opvallend ordelijk heeft geregeld.
Je denkt daarom al snel dat ook iedere afspraak stevig in de agenda staat. Wanneer een loodgieter zegt dat hij volgende week komt, zorg je dat je thuis bent. Je zet misschien alvast de kast voor de lekkende leiding opzij en verwacht dat er binnen enkele dagen een bestelbus voor de deur staat.
Maar volgende week verstrijkt zonder loodgieter. Na een telefoontje volgt een vriendelijke verontschuldiging. Hij had het erg druk, er kwam iets tussendoor, maar hij probeert volgende week langs te komen. Misschien.
Welkom in Zweden.
Nederlanders die er langere tijd wonen, ontdekken vaak dat Zweden minstens twee verschillende klokken kent. De eerste klok loopt bijzonder nauwkeurig. De tweede is van elastiek.
Zeven uur betekent precies zeven uur
Het is belangrijk om niet te snel te concluderen dat Zweden altijd te laat komen of niets om afspraken geven. Dat beeld klopt namelijk niet.
Wanneer je bij Zweedse vrienden om zeven uur wordt verwacht, kun je beter niet om kwart over zeven binnen komen wandelen. Lineke Breukel beschrijft dat treffend in haar boek Rare jongens, die Zweden. Zij en haar gezin werden door een Zweedse buurman uitgenodigd voor koffie en boterhammen. Nadat zij voor de zekerheid naar het precieze tijdstip had gevraagd, bleek zeven uur ook werkelijk zeven uur te betekenen.
Breukel schrijft zelfs: “Als het op afspraken aankomt, dan zijn de Zweden super punctueel. In ieder geval wanneer ze jou als bezoeker verwachten.”
Ook internationale gidsen over de Zweedse werkcultuur benadrukken dat op tijd komen wordt gewaardeerd. Vergaderingen beginnen doorgaans op het afgesproken moment en respect voor de agenda van een ander wordt als professioneel beschouwd (Bron: Switch to Sweden en Business Culture).
Daar zit dus niet het grote verschil met Nederland. Een afspraak met een concrete dag en een concreet tijdstip wordt in Zweden meestal serieus genomen. Het wordt anders wanneer er nog geen echte datum is vastgesteld.
“Volgende week” klinkt voor een Nederlander als een tijdsaanduiding. Voor een Zweed kan het ook een voornemen zijn.
Nästa vecka, kanske
Niemand heeft dit mooier beschreven dan Pieter Mans in zijn boek Volgende week, misschien… Over leven in Zweden. De Zweedse woorden nästa vecka, kanske betekenen letterlijk: volgende week, misschien.
In het boek lijkt die uitdrukking bijna een vast onderdeel van het zakendoen op het Zweedse platteland. Een elektricien zou krachtstroom komen aansluiten, maar had het druk. Misschien lukte het volgende week. Toen er water door het plafond druppelde, bleek directe hulp eveneens lastig. Er moest maar even worden gewacht. Een bedrijf dat een badkamer zou renoveren, beloofde in de tweede week van november te beginnen. In november kwam niemand. In december evenmin. Uiteindelijk volgde pas in januari een telefoontje.
Pieter Mans vat het met de nodige humor samen: “Hier geldt geen mañana, maar nog erger: nästa vecka, kanske.”
Ook leveringen bleken een ruim begrip. Wandbeugels voor een televisie waren na enige tijd gewoon in de winkel gearriveerd, maar niemand had de moeite genomen om dat aan de klant door te geven. Een gemeentelijk boekingssysteem dat voor het winterseizoen operationeel zou zijn, werkte pas toen dat seizoen al geruime tijd was begonnen.
Het gaat in zulke gevallen niet om iemand die een kwartier te laat arriveert. Het gaat om afspraken die nog niet als echte afspraken worden beschouwd. Zolang er geen concrete datum en tijd zijn genoemd, blijft er in de Zweedse beleving ruimte bestaan om de planning aan te passen.
Die ruimte is veel groter dan de meeste Nederlanders gewend zijn.
Een belofte of alleen een vriendelijke bedoeling?
Nederlanders gebruiken de woorden “volgende week” meestal vrij letterlijk. Het betekent niet noodzakelijk maandagmorgen om negen uur, maar wel ergens tussen maandag en vrijdag.
Wanneer iemand die afspraak vervolgens niet nakomt, verwachten wij ten minste een telefoontje. Wij willen weten wat er is gebeurd, wanneer de nieuwe afspraak plaatsvindt en of we erop kunnen vertrouwen dat het ditmaal wel lukt.
In Zweden kan “volgende week” soms meer betekenen: ik ben van plan om te komen, zodra het in mijn werkzaamheden past.
Dat verschil lijkt klein, maar het kan na een emigratie behoorlijk veel ergernis opleveren. Vooral wanneer je een woning verbouwt, een bedrijf begint of afhankelijk bent van een beperkt aantal vakmensen in een dunbevolkt gebied.
Je hoort een toezegging. De ander heeft slechts een mogelijkheid uitgesproken.
Daar komt bij dat een Zweed niet altijd graag rechtstreeks zegt dat hij de komende maand waarschijnlijk geen tijd voor je heeft. Een vriendelijk en voorzichtig antwoord houdt de verhouding aangenaam. Een hard “nee” kan onnodig confronterend voelen.
Het gevolg is dat jij hoopvol naar huis gaat, terwijl de ander nog helemaal niets in zijn agenda heeft geschreven.
Jantelagen en het vermijden van een hard antwoord
Patricia van Trigt zoekt in Waarom Zweden? Daarom Zweden!een deel van de verklaring in de zogenoemde Jantelagen. Dat is een Scandinavische sociale code waarin je jezelf niet boven anderen plaatst, niet opschept en niet te nadrukkelijk laat zien dat je het beter weet.
Volgens Van Trigt kan die houding ook tot passiviteit leiden. Mensen wachten af, nemen niet snel het voortouw en willen tijdens een vergadering niet als uitslover of betweter worden gezien. Daardoor kan het lang duren voordat iemand werkelijk een besluit neemt.
Zij verwerkt dat op haar kenmerkende humoristische manier in een fictieve Zweedse standaardzin: “Ik ork het niet meer, maar ik zal nog funderen en dan återkom ik.” Vrij vertaald: ik trek het nu even niet, ik denk er nog over na en kom erop terug.
Die woorden zul je in Zweden inderdaad vaak horen. Jag återkommer betekent dat iemand later opnieuw contact met je opneemt. De vraag is alleen wanneer.
De Zweedse etnoloog Åke Daun beschreef terughoudendheid, verlegenheid en het vermijden van openlijke conflicten al in zijn bekende onderzoek naar de Zweedse mentaliteit. Zulke culturele patronen gelden uiteraard niet voor iedere Zweed, maar ze helpen wel verklaren waarom een ontwijkend antwoord soms als beleefder wordt ervaren dan een duidelijke afwijzing.
Lagom werkt ook door in afspraken
Een ander bekend Zweeds begrip is lagom. Het betekent ongeveer: niet te veel, niet te weinig, precies voldoende.
Lagom kan heel prettig zijn. Het draagt bij aan een maatschappij waarin mensen elkaar ruimte gunnen, minder snel opscheppen en niet voortdurend met elkaar hoeven te concurreren. Het Zweedse werkende leven kent relatief veel aandacht voor samenwerking, overleg en een goede verhouding tussen werk en vrije tijd.
Voor een Nederlander kan diezelfde houding ook stroperig aanvoelen. Wij willen graag dat iemand verantwoordelijkheid neemt, een datum noemt en zegt waar het op staat. Zweden zoeken vaker naar een oplossing waarmee iedereen kan leven. Dat kan betekenen dat er nog een extra overleg plaatsvindt, dat een beslissing wordt uitgesteld of dat niemand als eerste zegt dat een planning niet haalbaar is.
Lineke Breukel omschrijft de lagom-Zweed als bijzonder beleefd en terughoudend met kritiek, zelfs wanneer iets duidelijk verkeerd loopt. Zij voegt er nadrukkelijk aan toe dat zij een karikatuur schetst en dat spontane en directe Zweden uiteraard ook bestaan.
Die nuance is wel belangrijk natuurlijk. De drie boeken zijn geen wetenschappelijke onderzoeken. Het zijn ervaringsverhalen van Nederlanders die jarenlang tussen Zweden woonden en werkten. Juist doordat verschillende auteurs vergelijkbare situaties beschrijven, zijn hun observaties waardevol voor toekomstige emigranten.
De Zuid-Europeanen van Scandinavië?
Zweden worden soms voor de grap de Zuid-Europeanen van Scandinavië genoemd. Ik zou met die benaming voorzichtig zijn. Wie in Stockholm te laat verschijnt voor een zakelijke afspraak, zal weinig merken van een ontspannen mediterrane tijdsbeleving.
Ook Denemarken en Noorwegen kennen een egalitaire cultuur waarin overleg, samenwerking en bescheidenheid belangrijk zijn. Internationaal cultuuronderzoek plaatst de drie landen dan ook dicht bij elkaar.
Toch ervaren Nederlanders die in verschillende Scandinavische landen hebben gewoond regelmatig verschillen in de dagelijkse omgang. Denen komen vaak wat directer en uitbundiger over. Noren kunnen zakelijker reageren, zeker wanneer een praktische klus moet worden uitgevoerd. Zweden zijn eerder geneigd een antwoord open te laten en de confrontatie te verzachten.
Het culturele verschil zit vooral in de betekenis die aan een vage toezegging wordt gegeven. In Nederland horen we een afspraak. In Zweden was het misschien nog slechts een vriendelijke intentie.
Op het platteland merk je het sterker
Daar komt een praktisch probleem bij. In verschillende Zweedse regio’s bestaat een tekort aan onder meer elektriciens, loodgieters, timmerlieden en andere technische vakmensen. Dat speelt vooral in dunbevolkte gebieden, waar één bedrijf soms een enorm werkgebied moet bedienen (EURES en Arbetsförmedlingen).
Een vakman kan daardoor een volle agenda hebben en tussendoor worden opgeroepen voor dringende werkzaamheden. Afstanden zijn groot en alternatieven zijn schaars. Wanneer de enige loodgieter in de omgeving een spoedgeval krijgt, schuift jouw badkamer vanzelf naar achteren.
Dat is geen mentaliteit, maar het versterkt wel de gevolgen van een losse planning.
Pieter Mans waarschuwt aan het einde van zijn boek bovendien dat zijn ervaringen vooral betrekking hebben op Noord-Värmland. Zweden is enorm groot. Het leven in Stockholm, Malmö of Göteborg verschilt van dat in een dorp waar de dichtstbijzijnde grote plaats meer dan een uur rijden is. Ook tussen Skåne, Dalarna, Småland en het hoge noorden bestaan duidelijke verschillen.
Maak van volgende week een echte datum
Je hoeft deze mentaliteit niet klakkeloos te accepteren. Je kunt er wel rekening mee houden.
Vraag bij een toezegging daarom altijd welke dag iemand precies denkt te komen. Vraag vervolgens ook naar het tijdstip. “Volgende week” wordt pas een afspraak wanneer je bijvoorbeeld hebt afgesproken dat iemand woensdag tussen tien en twaalf uur voor de deur staat.
Laat die afspraak per sms of e-mail bevestigen. Dat hoeft niet wantrouwig over te komen. Je kunt eenvoudig zeggen dat je ervoor thuis moet blijven of dat je andere werkzaamheden rond het bezoek wilt plannen.
Het helpt ook om rechtstreeks te vragen of de genoemde dag een vaste afspraak of slechts een schatting is. In het Zweeds kun je vragen: Är det ett fast datum eller en uppskattning? Is het een vaste datum of een inschatting?
Bij grotere verbouwingen is een schriftelijke overeenkomst extra belangrijk. De Zweedse consumentenvoorlichting adviseert om vooraf de werkzaamheden, prijs en einddatum vast te leggen, offertes te vergelijken en niet zonder noodzaak vooruit te betalen. Wanneer een vakman een overeengekomen einddatum niet haalt, kan er volgens het Zweedse consumentenrecht sprake zijn van vertraging (Hallå Konsument).
Blijf ondertussen vriendelijk, maar volg de afspraak wel actief op. Een Nederlander die drie weken stil blijft, denkt misschien beleefd en geduldig te zijn. De Zweedse vakman kan daaruit concluderen dat het kennelijk niet zo dringend is.
Regelmatig bellen is dus niet per definitie opdringerig. Doe het rustig, concreet en zonder meteen je Nederlandse ergernis volledig over de ander uit te storten.
Een goed netwerk is belangrijker dan een bedrijvengids
Zeker op het Zweedse platteland kom je met persoonlijke aanbevelingen vaak verder dan met tientallen e-mails aan onbekende bedrijven. Vraag buren wie hun dak repareert, wie hun waterleiding onderhoudt en wie zij bellen wanneer de verwarming het begeeft.
Wanneer een buurman een vakman persoonlijk kent en voor je belt, kan er ineens veel meer mogelijk zijn. Dat lijkt misschien oneerlijk, maar in kleine gemeenschappen draait veel op vertrouwen en langdurige relaties.
Investeer daarom vanaf het begin in je plaatselijke netwerk. Ga naar de dorpsactiviteiten, maak een praatje met buren en leer voldoende Zweeds om zelf te kunnen bellen. Wie alleen in het Engels een bericht stuurt en vervolgens afwacht, kan lang blijven wachten.
Zweden heeft niet dezelfde haast
De Zweedse omgang met tijd heeft ook een aantrekkelijke kant. Het leven voelt er vaak minder opgejaagd. Mensen nemen tijd voor een fika, respecteren hun vrije avonden en zien werk niet automatisch als het belangrijkste onderdeel van hun bestaan.
Veel Nederlanders emigreren juist vanwege die rust naar Zweden. Het zou vreemd zijn wanneer we vervolgens verlangen dat iedereen zich precies blijft gedragen zoals in Nederland.
Maar rust is iets anders dan onduidelijkheid. Wanneer je afhankelijk bent van een elektricien, aannemer of leverancier, heb je recht op heldere afspraken. Aanpassen betekent daarom niet dat je alles maar moet laten gebeuren. Het betekent dat je leert welke woorden in Zweden werkelijk iets vastleggen.
Een afspraak om zeven uur is een afspraak. “Volgende week” is een verwachting. En nästa vecka, kanske betekent precies wat er wordt gezegd: volgende week, misschien.
Wie dat voor zijn emigratie al weet, zal zich in Zweden aanzienlijk minder snel verbazen. En waarschijnlijk ook iets minder vaak ontploffen wanneer de loodgieter na drie weken nog altijd niet voor de deur staat.
De boeken die ik hierboven aanhaalde zijn uiteraard te verkrijgen op grenzenloos.nl. Samen met nog veel meer mooie ervaringsverhalen over Zweden. Bekijk ze hier.
Dit artikel is geschreven door Eric Jan van Dorp, auteur van onder meer de Succesvol emigreren-boekenreeks en oprichter van Grenzenloos.nl.
☕ Vind je deze en alle andere informatie op onze site waardevol? Steun Eric Jan en zijn team met een kleine donatie en help Grenzenloos gratis en onafhankelijk te houden. Zie: Samen houden we het gratis!
Grenzenloos werkt samen met diverse partners, waaronder Norsk.nl
