Waarom keren zoveel Nederlanders na emigratie weer terug?

Door Eric Jan van Dorp, emigratiespecialist

Je woont al jaren met plezier in het buitenland. Je kent de buren, weet waar je op zaterdag je boodschappen haalt en hebt inmiddels een aardig antwoord op de vraag waarom je ooit uit Nederland bent vertrokken. Dan vertelt je dochter dat ze zwanger is. Ineens vraag je je af of je over twee jaar degene wilt zijn die op woensdagmiddag de kleine ophaalt, of de opa of oma die met Kerstmis weer eens langskomt. Aan je huis, je buren en het land waar je woont is intussen weinig veranderd. Toch kijk je anders naar de afstand die je destijds voor lief nam.

Het krijgen van kleinkinderen is een van de redenen voor terugkeer die ik vaak hoor. Anderen hebben een paar mooie jaren in het buitenland gehad en vinden dat het tijd is voor iets nieuws. En er zijn mensen bij wie het leven over de grens tegenvalt. Ze missen hun vrienden, krijgen hun bedrijf financieel niet rond of komen er na een paar jaar achter dat ze zich nog steeds nergens echt thuis voelen.

Ik schrijf al ruim twintig jaar over emigreren. Bij de voorbereiding gaat het meestal over wat je ergens wilt opbouwen. Als het over terugkeer gaat, hoor ik vaak eerst wat iemand allemaal heeft geprobeerd om te kunnen blijven. Alsof je een goede reden moet hebben om terug te mogen. Dat vind ik vreemd, zeker als je ziet hoeveel Nederlanders op enig moment weer in Nederland gaan wonen.

Hoeveel Nederlanders keren terug?

In de toelichting bij zijn bevolkingsprognose uit 2021 beschrijft het CBS wat er in het verleden gebeurde. Van de emigranten die zelf in Nederland zijn geboren en van wie beide ouders in Nederland zijn geboren, keerde uiteindelijk ruim 70 procent terug. Onder emigranten die zelf in Nederland zijn geboren en van wie minstens één ouder in het buitenland is geboren, was dat ongeveer 55 procent. Het CBS deelt deze groepen in op basis van geboorteplaats, ook die van de ouders. De percentages slaan dus op andere groepen dan wanneer je iedereen met een Nederlands paspoort zou meetellen. (CBS, Bevolkingsprognose 2020–2070, paragraaf 4.8)

Een onderzoek van het CBS en het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) laat zien hoe snel het soms gaat. De onderzoekers keken naar mensen die tussen 1980 en 1999 in Nederland waren geboren en tussen 1995 en 2017 voor het eerst als volwassene emigreerden. In de groep van wie beide ouders in Nederland waren geboren, was na drie jaar 55 procent teruggekeerd. Na vijf jaar was dat 65 procent. Het ging om betrekkelijk jonge volwassenen. Wie op zijn 25ste vertrekt voor werk, studie of een relatie heeft vaak een andere aanleiding om terug te komen dan iemand die op zijn 67ste een huis in Frankrijk koopt. (CBS en NIDI, Emigratie van de tweede generatie, 2020)

Die cijfers geven een antwoord op de vraag hoeveel mensen terugkomen. Voor een antwoord op de vraag waarom zou ik graag willen weten wat mensen van plan waren toen ze vertrokken, wat er in de tussentijd gebeurde en wat uiteindelijk de doorslag gaf. Voor alle Nederlandse emigranten samen heb ik geen onderzoek gevonden dat daar een betrouwbare verdeling van geeft. Van Nederlanders die rond hun pensioen vertrokken weten we meer. Hun antwoorden zijn soms verrassend, ook als je al jarenlang met emigranten praat.

Als je hebt gedaan waarvoor je vertrok

Stel dat je altijd een paar jaar in Italië hebt willen wonen. Je wilt de taal leren, eens in een andere omgeving werken en meemaken hoe het dagelijks leven daar eruitziet. Na vijf jaar heb je dat allemaal gedaan. Je kunt met de buren over meer praten dan het weer, je hebt er vrienden gemaakt en je weet hoe de stad eruitziet op een regenachtige dinsdag in februari. Intussen komt er in Nederland werk voorbij dat je graag wilt doen. Je besluit terug te gaan en neemt met enige weemoed afscheid.

Dat lijkt me een prima afloop van een emigratie. Iemand die voor een opdracht van twee jaar naar het buitenland vertrekt, hoeft meestal aan niemand uit te leggen waarom hij terugkomt. Bij iemand die een huis heeft gekocht, lijkt de omgeving al snel te denken dat het voor altijd is. Een koopcontract vertelt je vooral hoe iemand op dat moment wil wonen. Ook als je bij vertrek oprecht denkt dat je zult blijven, mag je na verloop van tijd tot een andere conclusie komen.

Ik denk dat we zulke terugkeerders makkelijk over het hoofd zien. Hun verhaal trekt minder aandacht dan dat van iemand die met schulden en een half afgebouwde bed & breakfast terugkomt. Probeer je maar eens een televisieprogramma voor te stellen over een stel dat acht jaar met plezier in Oostenrijk woonde, het huis zonder veel gedoe verkocht en in Nederland weer aan het werk ging. Voor het stel zelf waren het misschien acht van de mooiste jaren van hun leven. Dat lijkt me een betere maatstaf dan de vraag of ze er vandaag nog wonen.

De tijdelijkheid kan ook in het werk zitten. Je verhuist omdat je werkgever je een paar jaar in het buitenland nodig heeft. Je partner vindt daar intussen ook werk en de kinderen zitten goed op school. Tegen de tijd dat je opdracht afloopt, kan ieder van jullie een andere voorkeur hebben. Voor jou ligt er in Nederland een volgende baan klaar. Voor je partner kan teruggaan betekenen dat die voor de tweede keer werk moet zoeken. De einddatum stond al die tijd in je contract. Hoe jullie er tegen die tijd over zouden denken, kon niemand bij vertrek invullen.

Als de kleinkinderen komen

Een paar keer per jaar naar Nederland vliegen kan jarenlang prima werken. Je ziet vrienden en familie, logeert hier en daar en bent na een week ook weer blij om in je eigen huis te zijn. Met een kleinkind krijgt zo’n bezoek een ander karakter. Tegen de tijd dat je weer komt, loopt het kind misschien al of gaat het voor het eerst naar school. Je wilt af en toe oppassen, samen naar de speeltuin of even langskomen als je toevallig in de buurt bent. Juist die gewone dingen zijn op afstand moeilijk te organiseren.

Het NIDI vroeg Nederlandse pensioenmigranten in 2021 naar hun eventuele terugkeer. Van de mensen die een terugkeer voor mogelijk hielden, noemde 37 procent kinderen in Nederland als reden. Kleinkinderen werden door 30 procent genoemd. De vraag ging over omstandigheden die konden meespelen bij een toekomstige verhuizing. Je kunt uit die antwoorden dus ook aflezen wat mensen verwachten te missen als ze op afstand blijven wonen. (NIDI, Meeste pensioenmigranten zijn niet van plan terug te keren)

Onderzoekers Juul Spaan, Kène Henkens en Matthijs Kalmijn bekeken vervolgens wie er daadwerkelijk terugkwam. Ze koppelden de antwoorden van 5065 Nederlandse pensioenmigranten in veertig bestemmingslanden aan registratiegegevens. In drie jaar tijd keerde bijna 9 procent terug. Minder dan 5 procent had vooraf het voornemen om dat binnen die termijn te doen. Mensen met minstens één kind in Nederland kwamen vaker terug dan mensen zonder kinderen. Bij het hebben van kleinkinderen vonden de onderzoekers geen aantoonbaar hogere terugkeerkans. In die analyse keken ze of iemand kleinkinderen had. Ze maakten daarbij geen onderscheid naar waar die kleinkinderen woonden. (Spaan, Henkens en Kalmijn, Population Studies, 2026)

Die laatste uitkomst vond ik interessant, juist omdat ik de kleinkinderen zo vaak hoor noemen. Voor het ene gezin kan de geboorte van een kleinkind alle verschil maken. Een ander gezin ziet elkaar al geregeld, kan langere tijd bij elkaar logeren of heeft kinderen die zelf over de grens wonen. En wie dichter bij zijn kleinkind wil zijn, wil misschien even graag zijn eigen dochter of zoon vaker zien. Aan de keukentafel lopen die wensen door elkaar. In een onderzoek kun je ze apart proberen te meten.

Oud worden op een plek die bij je past

Wie rond zijn pensioen vertrekt, kiest een plek vaak op wat hij op dat moment graag doet. Je wilt kunnen wandelen, in de tuin werken of op de fiets naar de markt. Een huis buiten het dorp past daar uitstekend bij. Vijftien jaar later kan diezelfde ligging een probleem worden. Misschien rijdt een van jullie geen auto meer. De trap naar de slaapkamer wordt een heel eind en voor afspraken in het ziekenhuis ben je aangewezen op iemand die je kan brengen.

Van de pensioenmigranten die een terugkeer overwogen, noemde 59 procent de eigen gezondheid als mogelijke reden. Ook in het onderzoek naar daadwerkelijke terugkeer kwamen mensen die hun gezondheid lager inschatten vaker terug. Hetzelfde gold voor mensen die zich eenzamer voelden. Wie in Nederland kinderen of goede vrienden heeft, kan daar mensen in de buurt hebben bij wie hij met praktische vragen terechtkan. Wie juist in het buitenland een hechte vriendenkring heeft opgebouwd, moet bij terugkeer bedenken wie hij daar achterlaat. (NIDI, enquête onder pensioenmigranten en Spaan, Henkens en Kalmijn, Population Studies, 2026)

Ook het wegvallen van een partner kan de hele afweging veranderen. Als je samen vertrekt, verdeel je vaak bijna ongemerkt het werk. De een praat makkelijker met de buren, de ander rijdt of weet hoe je afspraken regelt. Valt die ander weg, dan moet je veel van die dingen opeens zelf doen, terwijl je ook met verdriet te maken hebt. Bij sommige mensen staan de buren dan dezelfde middag voor de deur. Bij anderen zit de persoon die ze het liefst zouden bellen op twee uur vliegen en nog een uur rijden. Voor je besluit waar je oud wilt worden, lijkt me dat een belangrijker verschil dan het aantal zonuren.

Als het dagelijks leven tegenvalt

Soms pakt een emigratie anders uit dan je had gehoopt. Je rekende erop dat je binnen een half jaar werk zou vinden. Na een jaar leef je nog steeds van je spaargeld. Of de gasten weten je vakantiehuis in juli en augustus prima te vinden, terwijl je voor het hele jaar op een veel hogere bezetting had gerekend. Een enkele tegenvaller kun je opvangen. Als de inkomsten achterblijven en je tegelijkertijd aan je huis moet blijven betalen, gaat een flink deel van de week op aan zorgen die je in Nederland ook al had willen verminderen.

In de NIDI-enquête noemde 6 procent van de pensioenmigranten die een terugkeer overwogen financiële redenen. Dat zegt iets over de mensen die voor dit onderzoek zijn bevraagd. Als je met een pensioen vertrekt, hoef je doorgaans ter plekke geen baan te vinden of omzet te draaien om dat pensioen te ontvangen. Wie op zijn veertigste met een gezin verhuist en van zijn nieuwe bedrijf moet leven, zit in een andere situatie. Hoeveel van die emigranten vanwege geld terugkeren, laat dit onderzoek open. (NIDI, enquête onder pensioenmigranten)

Ook heimwee kan langzaam groeien. In het begin vraagt alles je aandacht. Je richt het huis in, ontdekt de omgeving en hebt bij ieder bezoek uit Nederland genoeg te vertellen. Na twee winters valt je op dat je met niemand in je dorp zomaar een uur aan tafel blijft zitten. Je voert gesprekken in de plaatselijke taal, maar komt pas echt op dreef als je Nederlands spreekt. Of je mist simpelweg de vrienden aan wie je een half verhaal kunt vertellen omdat ze de rest toch al kennen.

Ik zou het woord heimwee daarom serieus nemen. Vraag jezelf af waar je precies naar terugverlangt. Misschien mis je je zus en een paar goede vrienden, terwijl je met de plaats waar je vroeger woonde weinig meer hebt. Misschien bevalt het land je goed, maar woon je op een plek waar je voor bijna alles de auto nodig hebt. Dan is ook een verhuizing binnen het land het overwegen waard. Als je merkt dat je al jaren vooral opleeft zodra je in Nederland bent, verdient dat minstens zoveel aandacht als je oorspronkelijke vertrekplan.

Dat besluit kan lastig zijn als je samen bent vertrokken. De een heeft werk gevonden en spreekt de taal de hele dag. De ander werkt thuis, heeft minder aanloop en leeft toe naar het volgende bezoek uit Nederland. Op zondag hebben jullie het samen uitstekend naar je zin. Op dinsdag leven jullie ieder in een heel andere wereld. Als een van beiden over teruggaan begint, helpt het om eerst eens een gewone week naast elkaar te leggen. Wat de een aan het land waardeert, kan prima samengaan met wat de ander er mist.

Ook vlak over de Belgische grens speelt de afstand mee

In Zeeuws-Vlaanderen zijn Vlamingen gevraagd naar hun woonwensen en verhuismotieven. In dat regionale onderzoek noemden respondenten gezondheid, het vertrouwen in de Belgische zorg en sociale zekerheid, en de nabijheid van familie voor mantelzorg als redenen die bij een eventuele terugkeer konden meespelen. Ook zo dicht bij de grens kan het uitmaken aan welke kant je woont en wie er gemakkelijk bij je langs kan komen. Het ging om verhuiswensen in één grensregio. Het zegt dus weinig over hoeveel Belgen na een verblijf in het buitenland terugkeren. (De Concepten Vijver, Woonwensen en verhuismotieven van Vlamingen in Zeeuws-Vlaanderen, 2024)

Naar welk Nederland keer je terug?

Vanuit Boedapest merk ik hoe makkelijk je Nederland in gedachten kunt terugbrengen tot de mensen en plekken die je tijdens een bezoek ziet. Je spreekt af met vrienden, eet bij familie en rijdt misschien nog even langs de straat waar je vroeger woonde. Als je terugverhuist, ga je er ook weer op maandagochtend naar je werk, zoek je een woning die bij je budget past en blijkt die vriend die je tijdens een bezoek altijd zag ook gewoon een volle agenda te hebben. Iedereen heeft in de tussentijd doorgeleefd, jij ook.

Wie terug wil vanwege de kleinkinderen, kan daarom beter vooraf eens met zijn kinderen bespreken hoe zij dat voor zich zien. Misschien vinden ze het heerlijk als je een vaste middag oppast. Misschien werken ze allebei op wisselende dagen en zien jullie elkaar vooral in het weekend. En als je samen teruggaat, zou ik er ook over praten wat ieder van jullie in het buitenland achterlaat. Wie in Nederland zijn familie terugvindt, kan naast iemand aan tafel zitten die juist zijn beste vrienden kwijtraakt. Als je kinderen hebt die met je meeverhuizen, geldt iets vergelijkbaars. Voor jou is Nederland vertrouwd. Voor een kind dat zijn schooltijd grotendeels in Spanje heeft doorgebracht, begint het nieuwe leven pas bij aankomst.

Als je serieus over terugkeer nadenkt, zou ik ook eens wat langer in Nederland verblijven buiten de vakanties om, liefst in de omgeving waar je wilt gaan wonen. Ga kijken wat er aan woningen beschikbaar is. Doe op woensdag boodschappen, spreek af op een gewone werkdag en kijk hoe vaak je de mensen voor wie je terug wilt in de praktijk kunt zien. Dat lijkt op het advies dat ik geef aan mensen die voor het eerst willen emigreren. Je leert een plaats pas kennen als je er een paar doodgewone dagen hebt doorgebracht.

Ik zou een emigratie beoordelen op wat die jaren je hebben gebracht. Misschien heb je werk gedaan dat je in Nederland nooit had gevonden, een taal geleerd of vrienden gemaakt bij wie je nog altijd terechtkunt. Misschien was het leven er moeilijker dan je verwachtte en ben je vooral opgelucht dat je weer dichter bij de mensen bent die je hebt gemist. En als je na al die jaren thuiskomt met de wens om op woensdag je kleinkind van school te halen, lijkt me dat op zichzelf al een heel goede reden om te verhuizen.

Wie tien jaar weg is geweest, neemt vaak het Nederland van toen als uitgangspunt. Intussen zijn er dingen gebeurd waar iedereen het hier destijds over had. Je hebt er in het buitenland misschien over gelezen, maar je hebt die jaren niet van dichtbij meegemaakt. Aan tafel merk je dat soms als vrienden terugkomen op iets wat voor hen vanzelfsprekend is en jij eerst moet vragen waar ze het over hebben. Mensen kunnen anders zijn gaan denken over wat ze belangrijk vinden. En op de weg, in de trein of in je oude buurt kan het een stuk drukker aanvoelen dan je je herinnert. We spreken hier van een reverse culture shock.

Denk aan Nederlanders die in de jaren vijftig naar Canada emigreerden. Bij sommigen staat de huiskamer nog vol Delfts blauwe potjes en vaasjes. Dat is het Nederland dat ze met zich mee hebben genomen. Na tien jaar in het buitenland kun je zelf iets vergelijkbaars merken. Na een paar jaar weg valt het misschien mee. Na tien, vijftien of twintig jaar kan terugkomen een kleine cultuurschok zijn. Je kent de taal en weet de weg, maar het kan best even duren voor je je weer thuis voelt.

---

☕ Vind je deze en alle andere informatie op onze site waardevol? Steun mijn team en mij met een kleine donatie en help op die manier Grenzenloos gratis en onafhankelijk te houden. Zie: Samen houden we het gratis!

Bekijk al mijn emigratiehandboeken hier: