Deze week zat ik in de prachtige opera van mijn woonplaats Boedapest bij een uitvoering van Het Zwanenmeer. Terwijl de muziek van Tsjaikovski door de zaal klonk en op het toneel de tragedie zich voltrok, kreeg ik opeens een gedachte (noem het beroepsdeformatie) die misschien alleen een emigratieadviseur kan krijgen: dit ballet is een metafoor over een tragisch verlopen emigratie.
Het beroemde Zwanenmeer is een ballet/partituur in vier aktes, gecomponeerd door Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, in 1875–1876. Het werd geschreven in opdracht van hetBolsjoi Theater in Moskou, waar het op 20 februari (4 maart) 1877 in première ging.
Het Zwanenmeer gaat over prins Siegfried, die verliefd wordt op Odette, een prinses die door een vloek overdag als zwaan moet leven en alleen ’s nachts haar menselijke gedaante terugkrijgt. Door bedrog, verwarring en een verkeerde keuze loopt hun liefde uit op een tragedie, juist omdat Siegfried te laat begrijpt wat echt is en wat schijn is. En juist daar zit volgens mij de les voor iedereen die droomt van een leven over de grens. I
Ik zal proberen mijn overpeinzing van de vier akten aan je uit te leggen.
Akte 1: vastlopen in het leven dat van je verwacht wordt
Het verhaal begint niet bij het meer. Het begint aan het hof. Prins Siegfried leeft in een wereld waarin anderen precies lijken te weten wat hij moet doen. Hij moet volwassen worden, hij moet trouwen, hij moet zich voegen naar de verwachtingen van zijn omgeving.
Dat lijkt misschien ver af te staan van emigratie, maar dat is het niet. Veel emigratieverhalen beginnen namelijk ook niet met een huis in Spanje, een boerderij in Frankrijk of een appartement in Portugal. Ze beginnen met het gevoel dat je vastloopt in Nederland.
Er is sociale druk om te leven zoals het hoort. Je hebt een baan, een huis, familie in de buurt, collega’s die je kennen en vrienden die ongeveer begrijpen welke rol jij in hun leven speelt. Van buitenaf lijkt alles misschien best op orde. Toch kan er van binnen een stem zijn die zegt dat dit niet alles is.
Die stem vertelt je dat er meer bestaat dan het leven dat anderen vanzelfsprekend voor je vinden. Niet per se meer geld, meer zon of meer vrije tijd, maar een leven dat beter past bij wie je werkelijk bent.
Daar begint de spanning. Tussen verwachting en verlangen. Tussen blijven doen wat verstandig lijkt en luisteren naar iets in jezelf dat steeds moeilijker te negeren is.
Akte 2: verliefd worden op een ander leven
Dan komt Siegfried bij het meer. Hij verlaat het hof, de regels en de stemmen van anderen. Daar ontmoet hij Odette. Zij is betoverend, maar ook ongrijpbaar. Soms is zij mens, soms zwaan. Soms lijkt zij dichtbij, soms juist onbereikbaar.
Zo kan het ook gaan met emigratie. Je bent op vakantie in een ander land en opeens gebeurt er iets met je. Je loopt door een dorp in Italië, zit op een plein in Spanje, rijdt door de heuvels van Hongarije of kijkt uit over een baai in Portugal. En ergens onderweg denk je: waarom leef ik eigenlijk niet zo?
Odette staat dan voor een ander leven. Een leven buiten het hof, buiten Nederland, buiten het gewone patroon van werk, verplichtingen, verjaardagen en verwachtingen. Je wordt niet alleen verliefd op een land, maar ook op de gedachte dat jij daar misschien een ander mens kunt zijn. Rustiger. Vrijer. Dichter bij jezelf.
Maar Odette is niet zomaar te krijgen. Als zij zwaan is, denk je: dit is te vreemd, te ingewikkeld, te ver weg. Wat haal ik me op de hals? Spreek ik de taal ooit goed genoeg? Kan ik daar werken? Wat doe ik met mijn huis, mijn kinderen, mijn ouders, mijn pensioen, mijn zorgverzekering?
En dan is Odette weer even mens. Dan zie je een huis dat betaalbaar lijkt. Je praat met iemand die dezelfde stap heeft gezet. Je merkt dat de supermarkt, de school, de huisarts en de gemeente misschien minder ingewikkeld zijn dan je dacht. Dan denk je: waarom zou ik er eigenlijk niet voor gaan?
Veel emigranten leven een tijd precies in die spanning. Ze hebben hun Odette gezien, maar weten nog niet of zij werkelijk bereikbaar is.
Akte 3: de verkeerde liefde kiezen
In de derde akte gaat het mis. Siegfried denkt dat hij Odette herkent, maar hij ziet Odile. De zwarte zwaan lijkt op Odette, beweegt als Odette en raakt precies aan zijn verlangen. Maar zij is Odette niet. Zij is de verleiding, de kopie, de droom in vermomming.
Dat is misschien wel het gevaarlijkste moment in veel emigratieplannen. Je hebt eenmaal gevoeld dat je weg wilt uit Nederland. Je hebt een glimp gezien van een ander leven. Maar het verlangen kan zo sterk worden dat je niet meer scherp kijkt.
Dan verandert “ik wil mijn droom waarmaken” langzaam in “ik moet emigreren”. En dat is een groot verschil.
Wie vindt dat hij móét emigreren, gaat zoeken naar bevestiging. Een goedkoop huis wordt dan al snel een buitenkans die je niet mag laten lopen. Een vriendelijk dorp voelt meteen als thuiskomen. Een makelaar die zegt dat je snel moet beslissen, klinkt opeens als iemand die je helpt. En een land waar je nog maar drie weken bent geweest, voelt ineens alsof je het door en door kent.
Maar soms kies je dan niet voor Odette. Je kiest voor iets wat op Odette lijkt.
Een huis dat vrijheid lijkt te beloven, maar eigenlijk veel te afgelegen ligt. Een dorp dat in juli gezellig is, maar in november stil en eenzaam voelt. Een land dat eenvoudig lijkt, maar waarvan je de taal, regels, cultuur en bureaucratie zwaar hebt onderschat. Je koos niet de droom zelf, maar de verpakking waarin die droom toevallig verscheen.
Dat is het gevaar van slecht voorbereiden. Niet omdat je verlangen verkeerd is, maar omdat je zonder goed te kijken gemakkelijk de verkeerde vorm van dat verlangen kiest.
Akte 4: de prijs van een verkeerde keuze
In de laatste akte is de fout gemaakt. Siegfried beseft dat hij Odette heeft verraden. Hij keert terug naar het meer, maar niets is nog eenvoudig terug te draaien. De tragedie is niet alleen dat hij verkeerd koos. De tragedie is vooral dat hij te laat begreep wat hij had moeten zien.
Ook dat herken ik bij mislukte emigraties. Een verkeerde keuze is vaak niet zomaar ongedaan te maken. Heb je eenmaal een huis gekocht in het verkeerde gebied, dan verkoop je dat niet altijd snel en zeker niet altijd zonder verlies. Heb je je leven in Nederland te rigoureus afgebroken, dan is teruggaan ingewikkelder dan je dacht. Heb je je partner, kinderen of jezelf te lang wijsgemaakt dat het allemaal wel goed komt, dan kan de schade diep zitten.
Toch is er ook een verschil met het ballet. Bij Het Zwanenmeer kan een regisseur kiezen hoe het drama eindigt. Soms is het einde vernietigend. Soms zit er toch nog een vorm van verlossing in. Bij een mislukte emigratie is dat ook zo. Je kunt proberen de schade te beperken. Je kunt het verkeerde huis weer verkopen. Je kunt verhuizen naar een ander deel van hetzelfde land. Je kunt terug naar Nederland. Je kunt opnieuw beginnen, maar dan met meer kennis en minder haast.
Alleen kom je er zelden helemaal ongeschonden uit. Er kan spijt blijven hangen. Een gebroken hart, een financiële tegenvaller of het pijnlijke besef dat je niet naar je intuïtie hebt geluisterd toen die je waarschuwde. En daarom is de les uit deze tragedie zo duidelijk.
Bereid je goed voor. Stap niet blind in een avontuur omdat je weg wilt uit Nederland. Onderzoek eerst of jouw Odette werkelijk jouw Odette is. Bezoek een land niet alleen in de zomer, maar ook in de winter. Huur eerst een huis voordat je koopt. Praat met mensen die er al wonen, maar luister niet alleen naar hun succesverhalen. Leer de regels kennen, verdiep je in de taal en wees eerlijk over je eigen motieven.
Emigreren kan prachtig zijn. Het kan je leven ruimer maken, rijker en vrijer. Maar alleen als je niet verliefd wordt op de schijn. Alleen als je goed blijft kijken.
Want ergens tussen het hof en het meer ligt de keuze die elke emigrant moet maken: vlucht je weg uit het leven dat je kent, of ga je bewust op zoek naar het leven dat werkelijk bij je past?
Misschien ten overvloede: je goed voorbereiden op een emigratie begint wat mij betreft met het lezen van de juiste handboeken die je stap voor stap op weg helpen.
PS. Wil je het originele verhaal van Het Zwanenmeer in Jip en Janneke taal beeldend uitgelegd krijgen, zie deze animatie op YouTube.
Dit artikel is geschreven door Eric Jan van Dorp, auteur van onder meer de Succesvol emigreren-boekenreeks en oprichter van Grenzenloos.nl.
☕ Vind je deze en alle andere informatie op onze site waardevol? Steun Eric Jan en zijn team met een kleine donatie en help Grenzenloos gratis en onafhankelijk te houden. Zie: Samen houden we het gratis!
