Wie regelmatig rondkijkt op emigratiefora of in Facebookgroepen voor Nederlanders in het buitenland, zal het volgende herkennen: iemand stelt een onschuldige vraag (over belasting, werk, taal, cultuur, of wat dan ook) en binnen de kortste keren vliegen de cynische reacties je om de oren. “Als je dit niet weet, moet je niet emigreren.” Of: “Dat had je van tevoren moeten uitzoeken.” Soms lijkt het alsof sommige emigranten elkaar liever belachelijk maken dan helpen.
Laat ik meteen duidelijk zijn: gelukkig geldt dit absoluut niet voor iedereen. Ik zie online ook ontzettend veel warme, behulpzame en geduldige emigranten. Mensen die uitgebreid antwoorden geven, hun fouten durven delen en nieuwkomers geruststellen. Zonder die mensen zouden veel emigratiefora hun nut simpelweg verliezen.
Maar toch valt die andere groep mij steeds weer op: de betweters. De mensen die zich opstellen alsof zij de enige zijn die weten hoe emigratie écht werkt. Alsof ervaring geen middel is om anderen te helpen, maar een soort trofee die verdedigd moet worden.
En hoe langer ik daarover nadacht, hoe interessanter ik het eigenlijk begon te vinden. Want waarom gebeurt dit? Waarom reageren sommige emigranten zo hard op mensen die juist advies zoeken?
Ik ben eens gaan zoeken en lezen, en opvallend genoeg kom je dan al snel uit bij klassieke psychologie.
De behoefte om slimmer te lijken dan een ander
De Oostenrijkse psycholoog Alfred Adler schreef al begin vorige eeuw over gevoelens van minderwaardigheid en compensatie. Volgens Adler proberen mensen onzekerheid vaak te verbergen door zichzelf groter, sterker of slimmer voor te doen dan ze zich vanbinnen voelen.
Dat klinkt misschien zwaar, maar eigenlijk herkennen we het allemaal wel een beetje. Wie zich ooit onzeker heeft gevoeld, wil later graag laten zien dat hij het inmiddels begrijpt. En emigratie is juist iets waarbij bijna iedereen zich ooit in zekere mate onzeker voelt of voelde.
Want emigreren is vaak een achtbaan van gevoelens. Je begrijpt de plaatselijk regels nog niet, vult de verkeerde formulieren in, overschat je kennis van een samenleving, onderschat de cultuurverschillen en maakt zo foutjes waar je later om kunt lachen, of huilen. Iedereen die emigreert, loopt vroeg of laat wel eens tegen zijn eigen naïviteit aan. Niks om je voor te schamen.
Adler zou waarschijnlijk zeggen dat sommige emigranten hun oude onzekerheid compenseren met een houding van superioriteit. Door anderen online neer te zetten als dom of naïef, hoeven ze niet meer stil te staan bij hun eigen onzekerheid van vroeger.
Freud: we reageren vaak het felst op onszelf
Ook Sigmund Freud beschreef iets wat hier opvallend goed bij past: projectie.
Projectie betekent dat mensen eigenschappen of gevoelens die ze moeilijk vinden bij zichzelf, herkennen en bestrijden in anderen. Iemand die ooit zelf onzeker, onvoorbereid of misschien zelfs een beetje angstig was tijdens zijn emigratie, kan juist daarom geïrriteerd raken door diezelfde onzekerheid bij een ander.
Dat verklaart wellicht waarom sommige reacties online zó disproportioneel fel kunnen zijn. Het gaat dan niet alleen over de vraag die gesteld wordt. Het raakt oud zeer bij degene die hard reageert.
Freud schreef daarnaast ook over het “narcisme van kleine verschillen”. Mensen die sterk op elkaar lijken, kunnen juist enorm botsen over kleine verschillen in status of ervaring. En dat zie je op emigratiefora voortdurend terug. Iedereen in zo’n groep heeft immers iets gemeenschappelijks: ze hebben hun land verlaten of denken daarover na. Maar binnen die groep ontstaan nieuwe hiërarchieën. Wie woont er het langst? Wie kent de regels uit zijn hoofd? Wie spreekt de taal al wel vloeiend?
Soms lijkt ervaring daardoor minder een bron van wijsheid te worden, en meer een middel om jezelf boven anderen te plaatsen, om je verheven te voelen.
“Ik moest het ook alleen uitzoeken”
Nog iets wat psychologen herkennen, is zelfrechtvaardiging. Mensen willen geloven dat hun eigen moeilijke keuzes zinvol waren. Wie jarenlang heeft geworsteld met papierwerk, cultuurshock, heimwee of financiële stress, kan onbewust gaan denken: zo hoort emigratie nu eenmaal te zijn. En dan wordt het confronterend als iemand anders hulp vraagt of probeert dingen slimmer aan te pakken.
Sommige reacties op emigratiefora hebben daardoor bijna iets van een ontgroening. Alsof nieuwkomers eerst moeten bewijzen dat ze het verdienen om erbij te horen. “Ik moest het ook zelf uitzoeken.”
Maar waarom eigenlijk? Waarom zou lijden een toegangsbewijs moeten zijn?
Fromm: vrijheid maakt ook onzeker
De Duits-Amerikaanse psycholoog Erich Fromm schreef veel over onzekerheid en controle. Volgens Fromm verlangen mensen in onzekere situaties vaak naar houvast, regels en autoriteit.
En emigratie ís onzekerheid. Je verliest vanzelfsprekendheden. Je positie verandert. Je taal werkt niet altijd meer. Dingen die vroeger heel simpel waren, worden soms verdraaid ingewikkeld. Een product ruilen in een winkel. Een rijbewijs verlengen, of wat dan ook.
Misschien reageren sommige mensen daarom zo streng op anderen: omdat strengheid een gevoel van controle geeft. Wie zegt “zo moet het”, hoeft even niet te voelen hoe ingewikkeld emigratie eigenlijk is.
Doe eens lief
Uiteindelijk gaat het volgens mij vooral om empathie, of in het geval van sommige lieden: het gebrek aan empathie. Iedere emigrant is ooit begonnen met vragen waarvan je achteraf het antwoord misschien wel had kunnen weten door goed na te denken. Iedereen heeft ooit verkeerde verwachtingen gehad. Iedereen heeft zich ooit verloren gevoeld in een vreemd systeem.
Nogmaals: gelukkig zie ik online ook heel veel emigranten die juist wél geduldig, behulpzaam en vriendelijk zijn. Mensen die begrijpen hoe kwetsbaar emigratie kan voelen. Die advies geven zonder iemand af te branden. Die hun ervaring inzetten om een ander verder te helpen in plaats van kleiner te maken. En eerlijk gezegd zijn dat vaak ook de mensen die het meest zelfverzekerd overkomen. Want echte ervaring hoeft zichzelf niet voortdurend te bewijzen.
Misschien zouden we elkaar online gewoon wat vaker mogen behandelen alsof we ooit allemaal die nieuwkomer waren die niet wist waar hij moest beginnen. Want emigreren is vaak al moeilijk genoeg. Daar hoeven we elkaar niet nóg moeilijker over te maken.
Om af te sluiten met de titel van dit artikel: Emigranten, doe eens lief voor elkaar!
Dit artikel is geschreven door Eric Jan van Dorp, auteur van onder meer de Succesvol emigreren-boekenreeks en oprichter van Grenzenloos.nl.
☕ Vind je deze en alle andere informatie op onze site waardevol? Steun Eric Jan en zijn team met een kleine donatie en help Grenzenloos gratis en onafhankelijk te houden. Zie: Samen houden we het gratis!
