Door Karin Wouters, auteur van het boek Succesvol emigreren met kinderen en directeur van een internationale school in Centraal-Europa.
Na mijn eerste column over de ongeschreven regels van emigreren kreeg ik verschillende reacties van lezers. Precies waar ik op hoopte. Verhalen over woorden die iets anders bleken te betekenen dan gedacht, afspraken die toch geen afspraken waren en gewoontes waar mensen zich aanvankelijk enorm aan ergerden, totdat ze begrepen wat erachter zat.
Dank daarvoor. Blijf ze vooral sturen, want ik ga er de komende weken zeker een aantal gebruiken.
Eén mail bleef meteen bij me hangen. Niet alleen vanwege het verhaal, maar vooral vanwege één zin. Alice, die met haar man tien jaar in Zweden woonde en inmiddels naar Zuid-Frankrijk is verhuisd, schreef:
“Je komt erachter dat veel dingen die je volkomen normaal, of juist raar of verkeerd vond, gewoon cultureel bepaald zijn en helemaal niet de waarheid. Je leert zoveel ruimer kijken.”
Wat mij betreft had ze daarmee in twee zinnen de essentie van deze hele reeks te pakken.
Toen Alice en haar man nog op het Zweedse platteland woonden, wilden ze de ramen van hun huis laten vervangen. Via de buren vonden ze een aannemer. Hij had tijd en wist bovendien dat zij de klus graag snel wilden laten uitvoeren. De man kwam langs. Het was die dag akelig koud en terwijl hij om het huis liep, bekeek hij de ouderwetse manier waarop de ramen bevestigd waren.
Alice zag hem denken: o nee, hier begin ik niet aan. Alleen zei hij dat niet. Hij vertelde dat hij op zijn vroegst het volgende jaar tijd had.
Ik moest lachen toen ik het las. Want wat hoor je als Nederlander wanneer iemand zegt dat hij volgend jaar tijd heeft? Waarschijnlijk precies dat: volgend jaar heeft hij tijd.
Maar misschien was dat helemaal niet de boodschap. Misschien had de aannemer wel degelijk ‘nee’ gezegd. Alleen niet op de manier waarop Alice en haar man gewend waren een nee te horen.
Wat wij ‘duidelijk communiceren’ noemen, is helemaal niet overal hetzelfde. In Nederland zijn we sterk gewend aan expliciete communicatie. Een goede boodschap is precies en bij voorkeur voor maar één uitleg vatbaar. Als ik iets niet wil, zeg ik dat. Als een afspraak niet doorgaat, laat ik dat weten. Dat voelt voor ons niet onbeleefd. Integendeel, we verbinden directheid juist aan eerlijkheid en betrouwbaarheid.
Onderzoekers naar interculturele communicatie maken onderscheid tussen zogenoemde low-context en high-context communicatie. In een low-context cultuur zit de boodschap vooral in de woorden zelf. In meer high-context culturen zit veel meer betekenis in de context — in toon, timing en wat juist níét wordt gezegd. Van de ander wordt dan verwacht dat hij die signalen oppikt.
Dat betekent niet dat je een heel land in een hokje kunt stoppen. Nationale cultuur is geen gebruiksaanwijzing voor ieder individu. Het interessante zit juist in de vergelijking: wat gebeurt er wanneer twee mensen met verschillende verwachtingen over ‘duidelijkheid’ elkaar proberen te begrijpen?
Precies dat overkwam Alice. Zij hoorde een planning. De aannemer bedoelde waarschijnlijk een afwijzing.
Het mooiste deel van Alice’ verhaal komt wat mij betreft daarna.
Enige tijd later wilden zij en haar man het dak van hun gastenhuis laten vernieuwen. Een jong bouwbedrijf uit de buurt kwam kijken en wilde de klus wel aannemen. Er werd zelfs afgesproken in welke maand ze zouden komen. Vervolgens bleef het stil. Na verloop van tijd ontvingen Alice en haar man een verkreukeld kladbriefje met daarop een offerte die volgens hen onacceptabel hoog was. In de maand waarin hun dak eigenlijk gedaan zou worden, zagen ze hetzelfde bedrijf ineens aan het werk aan het dak van een grote villa in het dorp.
Een veel lucratievere klus. Inmiddels begrepen Alice en haar man de boodschap. En dus besloten ze het dit keer, zoals Alice zelf schrijft, ‘op z’n Zweeds’ op te lossen. Ze vertelden het bedrijf vriendelijk dat ze hun dak misschien volgend jaar wilden laten doen. Met Sint-Juttemis dus.
Dat vind ik het leukste aan dit verhaal. Niet dat Alice ontdekte dat Zweden anders communiceren dan Nederlanders, maar dat zij na verloop van tijd zelf leerde hoe de ongeschreven regels in haar omgeving werkten. Want dat is uiteindelijk wat er gebeurt wanneer je langere tijd in een ander land woont. Je leert niet alleen de taal. Je leert ook steeds beter verstaan wat níét wordt gezegd.
Wij Nederlanders zijn geneigd onze directheid als een kwaliteit te beschouwen. We zijn duidelijk, zeggen waar het op staat en je weet tenminste wat je aan ons hebt.
Maar draai het eens om. Hoe zou onze manier van communiceren overkomen op iemand die gewend is een afwijzing veel voorzichtiger te formuleren? Misschien niet als heerlijk duidelijk, maar als hard, bot of zelfs respectloos. Daar zit voor mij de waarde van dit soort culturele modellen. Niet om te kunnen zeggen: Zweden zijn zo en Nederlanders zijn zo. Daarvoor zijn mensen en landen veel te verschillend. Alice schrijft zelf zelfs dat de grootste cultuurshock uit haar leven niet Zweden of Frankrijk was, maar haar verhuizing van West-Brabant naar Drenthe.
Het gaat erom dat je je realiseert dat jouw eigen manier óók cultureel bepaald is. Wat jij duidelijk vindt, vindt een ander misschien bot. Wat jij vaag vindt, vindt een ander misschien beleefd. En wat jij hoort als ‘volgend jaar’, kan soms gewoon ‘nee’ betekenen.
Succesvol emigreren is daarom niet leren dat anderen het anders doen. Daar begint het pas echt wanneer je ontdekt dat jouw eigen manier óók maar één van de mogelijkheden is.
Misschien is dat ook iets wat je als emigrant kunt leren. Krijg je een vaag ‘ja, dat komt goed’ of ‘misschien volgend jaar’, neem de woorden dan niet automatisch letterlijk. Vraag door, zonder de ander te dwingen tot een Nederlands ja of nee. ‘Wat zou voor jou werken?’ of ‘Zullen we samen naar een paar opties kijken?’ kan soms meer duidelijkheid opleveren. En voorkomt misschien dat je maandenlang wacht op een dak dat nooit komt.
Heb jij in jouw nieuwe thuisland moeten leren luisteren naar wat mensen tussen de regels door zeggen? Of ontdekte je juist dat jouw Nederlandse directheid heel anders werd ontvangen dan je had verwacht?
Stuur je verhaal naar de redactie van Grenzeloos. Ik lees alle reacties en gebruik er de komende weken graag een aantal in De ongeschreven regels van emigreren.
Deze reeks is inhoudelijk mede geïnspireerd op The Culture Map van Erin Meyer. Het model beschrijft acht dimensies waarop communicatie en samenwerking tussen culturen kunnen verschillen. In deze column staat de dimensie Communicating centraal: het verschil tussen meer expliciete (low-context) en meer impliciete (high-context) communicatie.
