De ongeschreven regels van emigreren

Column – Luisteren met een Nederlandse bril

Door Karin Wouters, auteur van het boek Succesvol emigreren met kinderen en directeur van een internationale school in centraal-Europa.

“In Nederland was dit allang geregeld.”

Ik denk dat ik die zin inmiddels vaker heb gehoord dan welke andere ook. Niet van toeristen die na twee weken vakantie weer naar huis gingen, maar van Nederlanders die ergens anders in de wereld een nieuw leven hebben opgebouwd. De afgelopen jaren mocht ik voor Grenzeloos tientallen emigranten interviewen. Van Portugal tot Zweden en van Griekenland tot Hongarije.

Natuurlijk spraken we over de taal, de huizenmarkt, de gezondheidszorg en de soms eindeloze papierwinkel. Opvallend genoeg gingen de meest sprekende verhalen bijna nooit daarover. Ze gingen over misverstanden, verwachtingen en communicatie.

Een afspraak is niet overal hetzelfde

Een van de gesprekken die me is bijgebleven, was met een Nederlandse emigrant in Portugal. Hij vertelde over de verbouwing van zijn huis. Na verschillende teleurstellingen besloot hij uiteindelijk Nederlandse vakmensen te laten overkomen.

“Die begrijpen tenminste hoe ik werk,” zei hij. “Als een Nederlandse aannemer zegt dat hij terugbelt, dan belt hij terug.”

Ik begreep zijn frustratie. Tegelijkertijd vroeg ik me af of die Portugese aannemer zichzelf eigenlijk wel als onbetrouwbaar zag. Waarschijnlijk niet. Misschien keek hij gewoon heel anders naar afspraken, planning en tijd dan zijn Nederlandse opdrachtgever.

Wat voor de een een concrete toezegging is, kan voor de ander slechts een voornemen zijn. En wat voor een Nederlander overkomt als slordig of onbetrouwbaar gedrag, wordt in een andere cultuur misschien helemaal niet zo ervaren.

Vriendelijke woorden zijn nog geen belofte

Een paar weken later sprak ik een stel dat na enkele jaren uit Zweden terugkeerde. Een van de redenen was dat het maar niet lukte om werk te vinden.

“Iedereen zei steeds dat het wel goed zou komen,” vertelden ze. “Maar uiteindelijk gebeurde er niets.”

Pas later realiseerden ze zich dat ze die woorden veel te letterlijk hadden genomen. Wat voor hen klonk als een bijna zekere toezegging, bleek voor hun Zweedse gesprekspartners vooral een vriendelijke manier om hen moed in te spreken. Niemand had gelogen. Maar ook niemand had een belofte gedaan.

Dat soort verschillen zijn lastig te herkennen. De woorden klinken vertrouwd en je begrijpt precies wat er wordt gezegd. Toch kan de betekenis achter die woorden totaal anders zijn dan je denkt.

De boodschap tussen de regels door

Het verhaal deed me denken aan een voorbeeld uit het boek The Culture Map van Erin Meyer.

Een Franse manager werkt voor een Amerikaans bedrijf. Tijdens zijn beoordelingsgesprek begint zijn leidinggevende met complimenten. Daarna noemt hij voorzichtig enkele verbeterpunten en hij sluit het gesprek opnieuw positief af. De Amerikaanse manager is ervan overtuigd dat hij een helder gesprek heeft gevoerd. De Franse medewerker loopt tevreden de kamer uit. Hij denkt dat hij uitstekend functioneert. Pas veel later ontdekt hij dat de kritiek juist heel serieus bedoeld was.

Drie landen en drie totaal verschillende situaties. Toch is het mechanisme steeds hetzelfde: we horen vaak niet wat de ander bedoelt. We horen wat wij denken dat de ander bedoelt.

Iedere cultuur heeft eigen spelregels

Erin Meyer beschrijft in haar boek hoe iedere cultuur eigen ongeschreven spelregels heeft. Die gaan niet alleen over taal, maar ook over de manier waarop je kritiek geeft, afspraken maakt, vertrouwen opbouwt en met tijd omgaat.

Het bijzondere is dat we ons daar meestal nauwelijks van bewust zijn. Pas wanneer we in een andere cultuur terechtkomen, ontdekken we dat onze vanzelfsprekendheden helemaal niet zo vanzelfsprekend zijn. Dat herken ik ook uit mijn eigen internationale ervaringen. Hoe internationaal je ook leeft of werkt, je blijft de wereld onbewust bekijken door de bril van je eigen cultuur.

We interpreteren woorden op basis van wat voor ons normaal is. We verwachten dat afspraken dezelfde betekenis hebben als thuis. We gaan ervan uit dat duidelijkheid er overal hetzelfde uitziet. Juist daar ontstaan de mooiste misverstanden. En soms ook de grootste frustraties.

Eerst begrijpen, dan oordelen

Misschien is dat wel een van de belangrijkste lessen die emigreren ons leert. Je hoeft je eigen gewoontes niet los te laten en je hoeft ook niet alles in je nieuwe thuisland geweldig te vinden. Nieuwsgierigheid brengt je meestal wel verder dan een snel oordeel. Voordat je concludeert dat iemand onbetrouwbaar, vaag of onbeleefd is, kun je jezelf daarom eerst één vraag stellen:

Zou dit ook een cultuurverschil kunnen zijn?

Ik vermoed dat het antwoord verrassend vaak ja is.

Een nieuwe reeks over cultuurverschillen

Met deze column begint een nieuwe reeks: De ongeschreven regels van emigreren.

In iedere editie ga ik op zoek naar de kleine culturele verschillen die het dagelijks leven over de grens soms ingewikkeld maken, maar minstens zo vaak mooi en verrassend. Niet alleen vanuit theorie, maar vooral vanuit de verhalen van emigranten zelf.

Daar heb ik jullie hulp bij nodig. Welke culturele gewoonte heeft jou verrast? Wanneer begreep jij iemand totaal verkeerd? Of wanneer ontdekte je dat een ander jouw woorden heel anders had opgevat dan jij ze bedoelde? Misschien was er een ongeschreven regel in jouw nieuwe thuisland die je graag eerder had willen kennen.

Stuur je verhaal naar de redactie van Grenzeloos en misschien vormt jouw ervaring wel de basis voor een volgende column. Succesvol emigreren niet alleen de kunst om een nieuwe taal te leren. Misschien is het vooral de kunst om dezelfde woorden een nieuwe betekenis te durven geven.