Je hebt de stap gezet. Je woont in Spanje, Zweden, Portugal, Oostenrijk of misschien wel Hongarije. De eerste maanden voelen als een nieuw avontuur. Alles is anders en bijna iedere dag brengt iets nieuws. Je ontdekt de omgeving, probeert de taal onder de knie te krijgen en bouwt langzaam een dagelijks leven op.
Na verloop van tijd verdwijnt het vakantiegevoel. Dat is normaal, want je bent niet langer op reis. Je woont er. Er moeten rekeningen worden betaald, je krijgt te maken met plaatselijke instanties en ook in het buitenland moet op maandagochtend gewoon de wekker worden gezet.
De meeste emigranten weten dat vooraf. Toch kan het leven in een ander land uiteindelijk anders uitpakken dan je had verwacht. Soms ontstaat na een paar jaar het verlangen om terug te keren naar Nederland. Dat wordt al snel gezien als het bewijs dat de emigratie is mislukt. Naar mijn mening is dat een veel te eenvoudige conclusie.
Een emigratie hoeft namelijk niet eeuwig te duren om succesvol te zijn.
Tienduizenden Nederlanders vertrekken ieder jaar
Het aantal emigranten dat in Nederland is geboren, schommelt de laatste jaren rond de 45.000 personen per jaar (Centraal Bureau voor de Statistiek). België en Spanje waren in 2024 de belangrijkste bestemmingslanden voor deze groep, gevolgd door Duitsland.
Een aanzienlijk deel van de emigranten keert na verloop van tijd terug. Hoe groot dat deel precies is, hangt sterk af van de onderzochte groep, de leeftijd, het vertrekjaar en de periode waarover wordt gemeten. Het is daarom niet helemaal zuiver om één algemeen terugkeerpercentage voor alle Nederlandse emigranten te noemen. Maar wanneer ik echter alle Nederlanders die deze eeuw vertrokken zijn uit Nederland vergelijk met het aantal Nederlanders dat terugkeerde in diezelfde periode, dan is dat ruim 60% (cijfers van het CBS).
Dit cijfer zeggen natuurlijk weinig over de vraag waarom iemand terugkeert. In de statistieken staat alleen dat iemand opnieuw in Nederland is ingeschreven. Je ziet niet of de emigratie als teleurstelling werd ervaren of juist als een prachtige, afgeronde periode.
Niet iedereen vertrekt voor de rest van zijn leven
Bij het woord emigratie denken we al snel aan een definitief afscheid. Je verkoopt je huis, pakt je spullen in en vertrekt om nooit meer terug te komen. In de praktijk is dat lang niet altijd de bedoeling.
Vooral mensen van wie de kinderen uit huis zijn, kiezen er regelmatig voor om eindelijk een lang gekoesterde droom te verwezenlijken. Ze hebben jarenlang gewerkt, de kinderen opgevoed en een huis afbetaald. Op een bepaald moment ontstaat de ruimte om te doen waar ze misschien al twintig jaar over praten.
Ze kopen of huren een huis in Frankrijk, Spanje, Portugal, Italië of een ander land dat hen al jaren aantrekt. Het plan hoeft helemaal niet te zijn om daar tot hun laatste levensdag te blijven wonen. Soms spreken mensen vooraf al af dat ze het vijf of tien jaar gaan proberen. Daarna bekijken ze opnieuw wat ze willen.
Zo’n emigratie kun je beter zien als een levensfase dan als een onherroepelijke beslissing. Het buitenland wordt voor een aantal jaren hun thuis. Ze leren een taal, maken nieuwe vrienden, ontdekken een andere manier van leven en doen ervaringen op die ze in Nederland nooit zouden hebben gehad.
Wanneer ze daarna bewust naar Nederland terugkeren, is er weinig reden om over een mislukking te spreken. Het plan is dan juist uitgevoerd zoals het oorspronkelijk was bedacht.
De geboorte van kleinkinderen kan alles veranderen
De band met kinderen en kleinkinderen speelt bij remigratie een belangrijke rol. Wanneer je vertrekt terwijl je kinderen zelfstandig wonen, lijkt de afstand vaak goed te overbruggen. Je belt elkaar, gebruikt beeldbellen en boekt regelmatig een vlucht naar Nederland.
De situatie kan veranderen zodra er kleinkinderen worden geboren. Je wilt misschien niet alleen via een telefoonscherm zien hoe zij opgroeien. Een paar bezoeken per jaar voelen opeens te weinig. Je wilt aanwezig zijn bij verjaardagen, schoolvoorstellingen en gewone zondagmiddagen waarop eigenlijk niets bijzonders gebeurt.
Onderzoek onder Nederlandse pensioenmigranten bevestigt dat familiebanden zwaar kunnen meewegen bij een mogelijke terugkeer. Een slechtere gezondheid, eenzaamheid en sterke sociale banden met Nederland vergroten eveneens de kans op remigratie. Vooral de rol van kinderen lijkt lange tijd te zijn onderschat (Rijksuniversiteit Groningen en NIDI).
Dat betekent niet dat iedere emigrant uiteindelijk naar Nederland verlangt. Uit NIDI-onderzoek bleek dat ongeveer driekwart van de onderzochte Nederlandse pensioenmigranten het onwaarschijnlijk achtte dat zij ooit zouden terugkeren. Tegelijkertijd blijkt uit later onderzoek dat mensen vaker remigreren dan zij vooraf verwachten. Van ruim 5000 onderzochte Nederlandse pensioenmigranten was binnen drie jaar bijna negen procent teruggekeerd, terwijl vooraf minder dan vijf procent van plan was om dat binnen die periode te doen.
Het leven laat zich nu eenmaal niet volledig plannen. Je gezondheid kan veranderen, je partner kan overlijden of je kinderen kunnen je harder nodig hebben dan je vooraf had gedacht.
Soms loopt een emigratie anders dan gehoopt
Natuurlijk zijn er ook emigranten die terugkeren omdat het leven in het buitenland tegenvalt. De verwachtingen waren misschien te rooskleurig of de voorbereiding was onvoldoende. Het droomhuis blijkt voortdurend onderhoud nodig te hebben, de inkomsten vallen weg of de bureaucratie kost veel meer energie dan voorzien.
Sommige mensen onderschatten hoe belangrijk het is om de plaatselijke taal te spreken. In een restaurant kun je je vaak nog redden met Engels of met handen en voeten. Dat wordt lastiger wanneer je met een belastinginspecteur, arts, aannemer, bankmedewerker of gemeenteambtenaar moet overleggen.
Ook het opbouwen van een sociaal leven kost tijd. Tijdens de eerste maanden ben je druk met het huis en alle praktische zaken. Daarna kan de rust waar je naar verlangde langzaam veranderen in een gevoel van afzondering. Vooral buiten toeristische gebieden is het niet vanzelfsprekend dat je snel wordt opgenomen in de plaatselijke gemeenschap.
Daar komt bij dat partners een emigratie niet altijd op dezelfde manier beleven. De een voelt zich vanaf de eerste dag thuis, terwijl de ander Nederland steeds meer gaat missen. De een geniet van de stilte en de ruimte, de ander mist werk, vrienden en spontane contacten. Wanneer die verschillen te groot worden, kan terugkeer uiteindelijk de beste oplossing zijn.
In zulke situaties is de emigratie misschien anders verlopen dan gehoopt. Toch betekent ook dat niet automatisch dat alle jaren in het buitenland verloren tijd waren. Je hebt ontdekt wat bij je past en waar je grenzen liggen. Dat inzicht kan pijnlijk zijn, maar het heeft wel waarde.
Het bestemmingsland zegt niet alles
Terugkeerpercentages verschillen tussen groepen emigranten en bestemmingslanden. De afstand tot Nederland, het klimaat, de kosten van levensonderhoud, de kwaliteit van de gezondheidszorg en de mogelijkheden om familie te bezoeken kunnen daarbij allemaal een rol spelen.
Toch moet je voorzichtig zijn met ranglijsten waarin landen worden aangewezen als bestemmingen waar emigraties vaker zouden slagen of mislukken. Jaarlijkse emigratiecijfers en jaarlijkse terugkeercijfers volgen niet precies dezelfde mensen. Wanneer in een bepaald jaar 1000 Nederlanders naar een land vertrekken en 600 Nederlanders vanuit dat land terugkomen, betekent dit dus niet dat zestig procent van die 1000 emigranten is teruggekeerd. De terugkeerders kunnen tien, twintig of zelfs veertig jaar eerder zijn vertrokken.
Ook de samenstelling van de groep verschilt per land. Naar Zweden vertrekken bijvoorbeeld relatief veel mensen vanwege rust, ruimte en natuur. Zuid-Europese landen trekken juist veel gepensioneerden en mensen aan die vanwege het klimaat vertrekken. Dat maakt een eenvoudige vergelijking al snel misleidend.
Onder pensioenmigranten bestaan aantoonbaar verschillen in terugkeerintenties. In een onderzoek uit 2024 dacht 42 procent van de ondervraagde Nederlandse pensioenmigranten in Zwitserland mogelijk ooit terug te keren. In Italië en Frankrijk ging het om ongeveer een derde. Gezondheid werd in het onderzoek het vaakst genoemd als mogelijke aanleiding voor een terugkeer naar Nederland (NIDI).
Het land waar je woont speelt dus mee, maar je persoonlijke omstandigheden zijn uiteindelijk veel bepalender.
Terugkeren is ook een vorm van emigreren
Wie na jaren in het buitenland terugkeert, verhuist niet simpelweg naar het vertrouwde Nederland. Het land is veranderd sinds je vertrek. Regels zijn aangepast, de woningmarkt ziet er anders uit en vrienden en familieleden zijn verdergegaan met hun leven.
Jij bent zelf eveneens veranderd. Je hebt andere gewoonten aangeleerd en bent bepaalde zaken uit je emigratieland gaan waarderen. Misschien ben je gewend geraakt aan de ruimte in Zweden, het rustige leven in Hongarije of de lange avonden op een terras in Spanje. In Nederland kunnen de drukte, volle agenda’s en directe manier van communiceren dan opeens harder binnenkomen dan vroeger.
Sommige terugkeerders ervaren daarom een omgekeerde cultuurschok. De omgeving is bekend, maar voelt tegelijkertijd vreemd. Wetenschappelijk onderzoek naar terugkeer na een langdurig verblijf in het buitenland laat zien dat mensen problemen kunnen ervaren met hun psychologisch welzijn, sociale aanpassing en culturele identiteit.
Daar komt een praktische uitdaging bij. Je moet opnieuw woonruimte vinden, je inschrijven bij een gemeente, verzekeringen regelen en mogelijk weer werk zoeken. Wanneer je jarenlang buiten Nederland hebt gewoond, kan het recht op bepaalde voorzieningen of de hoogte daarvan anders zijn dan je verwacht.
Een terugkeer verdient daarom dezelfde zorgvuldige voorbereiding als het oorspronkelijke vertrek.
Denk vóór vertrek al over terugkeer na
Een mogelijk terugkeerscenario hoeft je emigratiedroom niet minder mooi te maken. Het kan juist rust geven wanneer je weet welke mogelijkheden je hebt als je omstandigheden veranderen.
Dat begint met financiële ruimte. Zorg dat je na de emigratie niet al je geld vastlegt in een buitenlandse woning of onderneming. Een terugkeer naar Nederland kost geld. Je hebt mogelijk tijdelijk woonruimte nodig, moet spullen vervoeren en krijgt te maken met dubbele woonlasten.
Het is ook verstandig om belangrijke Nederlandse documenten zorgvuldig te bewaren en contact te houden met familie, vrienden en zakelijke relaties. Wie alle banden met Nederland verbreekt, maakt een eventuele terugkeer onnodig moeilijk.
Denk verder na over wat je met een woning in het buitenland zou kunnen doen. Is die gemakkelijk te verkopen of te verhuren? Geldt er een minimale verhuurperiode? Welke belastingen moet je bij verkoop betalen? Bij een huis op een afgelegen plek kan het lang duren voordat zich een koper aandient.
Voor mensen die op latere leeftijd emigreren, verdient de zorg extra aandacht. De kwaliteit van de medische zorg kan goed zijn, terwijl toegang tot gespecialiseerde ouderenzorg ingewikkelder ligt. Ook taalproblemen wegen zwaarder wanneer je gezondheid achteruitgaat.
Een terugkeerplan is dus geen voorspelling dat het fout zal gaan. Het is een reserveplan voor een leven dat zich nooit helemaal laat voorspellen.
Je droom mag ook een fase zijn
Ik vind dat we remigratie veel minder snel als falen moeten beoordelen. Je hoeft niet op je zeventigste nog in een klein Spaans dorp te wonen om te bewijzen dat je emigratie geslaagd is. Je hoeft evenmin tegen je zin in het buitenland te blijven omdat vrienden en familie ooit een groot afscheidsfeest voor je hebben georganiseerd.
Soms blijven mensen te lang omdat ze bang zijn voor de reacties uit hun omgeving. Ze vrezen vragen als: “Kon je het niet volhouden?” of: “Viel het droomleven toch tegen?” Dat zijn vaak vragen van mensen die zelf nooit zo’n grote stap hebben gezet.
Terugkeren kan juist een moedige beslissing zijn. Je erkent dat je wensen of omstandigheden zijn veranderd en past je leven daarop aan. Dat is iets anders dan jarenlang ongelukkig blijven om maar te kunnen zeggen dat de emigratie definitief was.
Een droom mag een fase zijn. Soms duurt die fase de rest van je leven. Soms duurt zij vijf, tien of vijftien jaar. In beide gevallen kan de emigratie waardevol en geslaagd zijn.
Je hebt dan gedaan wat je altijd al wilde doen. Je hebt een ander land werkelijk leren kennen, in plaats van er alleen vakantie te vieren. Je hebt ervaren hoe het is om opnieuw te beginnen, een andere taal te spreken en je weg te vinden in een onbekende samenleving.
Misschien keer je uiteindelijk terug vanwege je kleinkinderen, je gezondheid of simpelweg omdat Nederland opnieuw aantrekkelijk voelt. Daarmee wis je de jaren in het buitenland niet uit. Die blijven onderdeel van je leven.
En dat is uiteindelijk veel waardevoller dan een leven lang blijven rondlopen met die ene knagende vraag: had ik het maar gedaan.
Dit artikel is geschreven door Eric Jan van Dorp, auteur van onder meer de Succesvol emigreren-boekenreeks en oprichter van Grenzenloos.nl.
☕ Vind je deze en alle andere informatie op onze site waardevol? Steun Eric Jan en zijn team met een kleine donatie en help Grenzenloos gratis en onafhankelijk te houden. Zie: Samen houden we het gratis!
Grenzenloos werkt samen met diverse partners, waaronder Norsk.nl
Bekijk alle handboeken van Eric Jan van Dorp & Karin Wouters:
