Van een trouwe lezer kreeg ik de vraag eens te duiken in het fenomeen ’testament in het buitenland’. Een goed onderwerp, want wie naar het buitenland verhuist, denkt vaak aan zorgverzekering, belasting, pensioen, auto, bankrekening en een huis. Dat is logisch. Toch is er nog een onderwerp dat vaak te lang blijft liggen: het testament. Juist bij emigratie kan dat grote gevolgen hebben. Niet alleen voor jezelf, maar vooral voor de mensen die na jouw overlijden achterblijven.
Veel Nederlanders denken dat hun Nederlandse testament overal gewoon hetzelfde werkt. Dat is te simpel gedacht. Een in Nederland opgesteld testament is in het buitenland niet automatisch waardeloos, maar daarmee is nog niet gezegd dat het ook precies het resultaat oplevert dat je voor ogen had. Binnen de EU geldt in principe dat de nalatenschap wordt behandeld volgens het recht van het land waar je je laatste gewone verblijfplaats had. Je kunt in je testament wel duidelijk kiezen voor het recht van je nationaliteit. Voor Nederlanders betekent dit dat je kunt vastleggen dat Nederlands erfrecht van toepassing moet zijn op je nalatenschap. Die keuze moet dan wel expliciet en helder in een testament of aparte verklaring staan. (bron: Europa.eu)
Welk recht geldt er eigenlijk?
Sinds de Europese erfrechtregels wordt een nalatenschap binnen de EU meestal als één geheel behandeld. Het gaat dus niet alleen om de bankrekening in Nederland, maar ook om het huis in Portugal, de rekening in Frankrijk of het appartement in Boedapest. De hoofdregel is dat het recht geldt van het land waar iemand bij overlijden zijn gewone verblijfplaats had. Woon je dus al jaren in Portugal, Frankrijk, Zweden of Hongarije, dan kan het recht van dat land van toepassing zijn. (bron: Europa.eu)
Een rechtskeuze kan veel ellende voorkomen Dat kun je voorkomen door in je testament een rechtskeuze op te nemen. Als Nederlander kun je kiezen voor Nederlands erfrecht. Dat is vooral belangrijk wanneer je wilt dat je partner goed beschermd blijft, wanneer je kinderen uit een eerdere relatie hebt of wanneer je bewust een Nederlandse langstlevende-regeling wilt behouden.
Een rechtskeuze lost niet alles op Toch lost zo’n rechtskeuze niet alles op. Erfbelasting, de inschrijving van onroerend goed, de rol van plaatselijke notarissen, het huwelijksvermogensrecht en de praktische afwikkeling bij banken blijven vaak nationaal geregeld. De Europese Commissie wijst er ook op dat onder meer belasting, goederenrecht en familierecht niet volledig door de Europese erfrechtverordening worden gelijkgetrokken. (bron: Europese Commissie)
Daarom is de echte vraag niet alleen: “Is mijn Nederlandse testament geldig?” De betere vraag is: “Werkt mijn testament straks ook praktisch in het land waar ik woon en waar mijn bezit staat?”
Als voorbeeld ben ik gaan speuren naar hoe het zit in vier verschillende Europese landen. Portugal, Frankrijk, Zweden en Hongarije.
🇵🇹 Portugal: verplichte erfgenamen kunnen roet in het eten gooien
Portugal is populair onder Nederlandse emigranten en pensionado’s. Veel mensen kopen er een huis, soms naast bezit in Nederland. Als je in Portugal woont en niets hebt geregeld over het toepasselijke erfrecht, kan Portugees erfrecht van toepassing worden. Dat maakt vooral uit als je in je hoofd een andere verdeling had bedacht dan de Portugese wet toestaat.
De sterke positie van partner en kinderen Portugal kent verplichte erfgenamen. De echtgenoot, kinderen en in sommige gevallen ouders hebben een beschermde positie. Heb je een echtgenoot en kinderen, dan is twee derde van de nalatenschap voor deze verplichte erfgenamen gereserveerd. Slechts een derde is dan vrij beschikbaar. Heb je geen kinderen, maar wel een echtgenoot en ouders, dan geldt ook een gereserveerd deel van twee derde. (bron: Europees e-Justice-portaal)
Voor Nederlandse emigranten kan dat wringen. Stel dat je in Nederland gewend was aan een langstlevende-regeling waarbij je partner voorlopig alles kan blijven gebruiken, terwijl de kinderen pas later aan bod komen. Als je in Portugal woont en geen duidelijke rechtskeuze voor Nederlands recht hebt gemaakt, kan de Portugese verdeling anders uitpakken dan je dacht.
Samengestelde gezinnen lopen extra risico Dat geldt zeker bij samengestelde gezinnen. Denk aan een tweede huwelijk, kinderen uit een eerdere relatie of een partner met wie je niet bent getrouwd. Dan wil je niet dat nabestaanden na jouw overlijden moeten uitzoeken wat jij eigenlijk had bedoeld.
Portugal is fiscaal vaak vriendelijk voor naaste familie Fiscaal is Portugal voor naaste familie relatief vriendelijk. Portugal kent geen erfbelasting zoals Nederland die kent, maar wel zegelbelasting op overdrachten door overlijden. De weduwe of weduwnaar, ouders, grootouders, kinderen en kleinkinderen zijn daarvan vrijgesteld. Voor anderen kan het tarief 10 procent zijn. De aangifte bij de Portugese belastingdienst moet in beginsel worden gedaan vóór het einde van de derde maand na de maand van overlijden. (bron: Portugees overheidsportaal)
De praktische les voor Portugal is duidelijk. Laat in je testament opnemen welk erfrecht je kiest en zorg dat de Portugese woning daarin goed wordt meegenomen. Laat ook controleren of je Nederlandse testament in Portugal zonder onnodige problemen gebruikt kan worden. Soms is een aanvullende Portugese akte handig, maar die mag je Nederlandse testament niet per ongeluk herroepen.
🇫🇷 Frankrijk: kinderen hebben een sterke positie
Frankrijk is voor veel Nederlanders aantrekkelijk, maar het Franse erfrecht heeft een ander karakter dan het Nederlandse. Vooral kinderen hebben een sterke positie. Onder Frans recht moet bij een testament een deel van het vermogen voor de kinderen gereserveerd blijven. Het Franse overheidsportaal Service-Public legt uit dat iemand met kinderen niet volledig vrij is om zijn vermogen aan iemand anders na te laten. (bron: Service-Public.fr)
Niet alles kan zomaar naar de partner In de praktijk betekent dit dat je niet zomaar alles aan je partner kunt nalaten wanneer er kinderen zijn. Dat kan grote gevolgen hebben als je in Frankrijk woont met een nieuwe partner, terwijl je kinderen uit een eerdere relatie hebt. Je kunt dan denken dat je alles goed geregeld hebt voor je partner, maar Franse regels kunnen ertoe leiden dat kinderen toch aanspraak maken op een deel van de nalatenschap.
Samenwoners moeten extra opletten Voor samenwoners is Frankrijk extra gevoelig. Een partner met wie je niet bent getrouwd, erft niet automatisch. Ook een Franse Pacs-partner heeft civielrechtelijk niet vanzelf dezelfde positie als een echtgenoot. Zonder testament kan dat hard uitpakken. In een internationale situatie moet je daarom niet alleen kijken naar de vraag of je samenwoont, maar ook naar de vraag of jouw partner juridisch werkelijk beschermd is.
De Franse notaris speelt een grote rol Zodra er Frans onroerend goed in de nalatenschap zit, komt de Franse notaris meestal in beeld. Die moet onder meer vaststellen wie de erfgenamen zijn en hoe het onroerend goed wordt overgedragen. Bij onenigheid kunnen erfgenamen samen eigenaar blijven totdat er een verdeling komt. Dat is precies het soort situatie waarin nabestaanden kunnen vastlopen.
Ook de Franse erfbelasting kan aantikken Ook fiscaal is Frankrijk belangrijk. Echtgenoten en Pacs-partners zijn vrijgesteld van Franse erfbelasting. Kinderen hebben per ouder een vrijstelling van 100.000 euro. Daarna geldt een progressief tarief dat in rechte lijn oploopt van 5 procent tot 45 procent. (bron: Service-Public.fr)
Mijn advies voor Frankrijk is daarom: regel dit niet met een snel standaardtestament. Laat een Nederlandse notaris met internationale ervaring en een Franse notaris of jurist samen naar je situatie kijken. Dat is zeker verstandig wanneer je een huis bezit, een samengesteld gezin hebt of ongehuwd samenwoont.
Zweden: geen erfbelasting, maar wel strakke formaliteitenZweden lijkt op het eerste gezicht eenvoudig, omdat het land geen erfbelasting meer kent. De Zweedse erf- en schenkbelasting is sinds 2004 afgeschaft. Dat betekent niet dat je nalatenschap vanzelf eenvoudig wordt afgewikkeld. Het probleem zit in Zweden minder in de belasting en meer in de civiele verdeling en de praktische procedure. (bron: Europees e-Justice-portaal)
🇸🇪 Een Zweeds testament moet vindbaar zijn
Een Zweeds testament moet schriftelijk zijn, worden ondertekend door de erflater en tegelijk door twee getuigen worden ondertekend. Zweden kent bovendien geen centraal testamentenregister zoals Nederland. Als het testament na overlijden niet wordt gevonden, wordt de wettelijke erfopvolging gevolgd. Dat is voor Nederlandse emigranten een heel praktisch risico. Een goed opgesteld testament helpt weinig als niemand weet waar het ligt. (bron: Europees e-Justice-portaal)
Kinderen houden recht op een minimumdeel Kinderen en kleinkinderen hebben in Zweden recht op een wettelijk minimumdeel, de laglott. Dat is de helft van het erfdeel waarop zij zonder testament recht zouden hebben. Als een testament dit minimumdeel aantast, kunnen kinderen binnen zes maanden aanpassing van het testament vragen. (bron: Europees e-Justice-portaal)
Kinderen uit een eerdere relatie kunnen direct aanspraak maken Bij een gehuwde overledene gaat de nalatenschap in veel gevallen naar de langstlevende echtgenoot. Maar kinderen die niet ook kinderen zijn van de langstlevende echtgenoot, kunnen hun erfdeel direct opeisen. Dat is een belangrijk punt voor samengestelde gezinnen. In de praktijk kan dit betekenen dat de langstlevende partner geld moet vrijmaken, een lening moet afsluiten of zelfs een woning moet verkopen om kinderen uit een eerdere relatie uit te betalen. (bron: Europees e-Justice-portaal)
De Zweedse boedelbeschrijving kent twee termijnen Na een overlijden moet in Zweden een bouppteckning worden opgesteld. Dat is de boedelbeschrijving waarin bezittingen en schulden van de overledene worden vastgelegd. Hier gelden twee termijnen die je niet met elkaar moet verwarren. De bouppteckning moet worden gehouden binnen drie maanden na het overlijden. Daarna moet de boedelbeschrijving bij Skatteverket worden ingediend. Dat moet uiterlijk binnen vier maanden na het overlijden, of binnen een maand nadat de boedelbeschrijving is opgesteld. Skatteverket geeft bovendien aan dat uitstel binnen drie maanden na het overlijden moet worden aangevraagd. (bron: Skatteverket)
Voor nabestaanden in Nederland is dat een relevant verschil. Wie vanuit het buitenland bankgegevens, waarderingen, testamenten en volmachten moet verzamelen, kan snel tijd tekortkomen. Juist daarom is het verstandig om bij een Zweedse nalatenschap niet te wachten tot alle papieren vanzelf boven water komen.
Wie naar Zweden emigreert, doet er dus goed aan om niet alleen naar de belasting te kijken. De belangrijkste vraag is of je testament duidelijk genoeg is, of het vindbaar is en of het rekening houdt met kinderen uit eerdere relaties.
🇭🇺 Hongarije: notaris, vruchtgebruik en andere verwachtingen
Hongarije is voor veel Nederlanders nog wat minder bekend als emigratieland, maar ook hier kan een Nederlandse nalatenschap ingewikkeld worden zodra je in Hongarije woont of daar onroerend goed bezit. Hongarije kent een formele nalatenschapsprocedure, meestal via de notaris. Als er geen conflict is, wordt de zaak doorgaans door de notaris afgewikkeld. Bij een juridisch geschil kan de zaak naar de rechter gaan. (bron: Europees e-Justice-portaal)
De langstlevende echtgenoot krijgt niet altijd wat Nederlanders verwachten Onder Hongaars recht zijn kinderen in beginsel de eerste erfgenamen. Als er kinderen én een langstlevende echtgenoot zijn, krijgt de echtgenoot onder de wettelijke regels onder meer een levenslang gebruiksrecht op de gezamenlijk gebruikte gezinswoning en de inboedel. Daarnaast krijgt de echtgenoot een erfdeel ter grootte van het deel van één kind uit de rest van de nalatenschap. Dat wijkt af van wat veel Nederlanders verwachten bij een Nederlandse langstlevende-regeling. (bron: Europees e-Justice-portaal)
Naaste familie heeft een beschermde aanspraak Hongarije kent ook een beschermde aanspraak voor naaste familie. Kinderen, echtgenoot en ouders kunnen onder omstandigheden aanspraak maken op een gereserveerd deel. Dat is geen direct eigendomsdeel in de nalatenschap, maar een geldvordering op de erfgenamen. De omvang is in beginsel een derde van wat deze persoon als wettelijke erfgenaam zou hebben gekregen. De verjaringstermijn voor zo’n aanspraak is vijf jaar. (bron: Europees e-Justice-portaal)
Ongehuwd samenwonen biedt geen vanzelfsprekende bescherming Een opvallend punt is de positie van ongehuwde partners. Geregistreerde partners worden in Hongarije in dit verband behandeld als echtgenoten, maar feitelijk samenwonende partners zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap hebben geen wettelijk erfrecht. Voor Nederlandse stellen die “gewoon” samenwonen, kan dat hard uitpakken. (bron: Europees e-Justice-portaal)
Hongaarse erfbelasting hangt af van de relatie en het bezit Fiscaal rekent Hongarije erfbelasting over de netto waarde van de erfenis. Het algemene tarief is 18 procent en voor woningen 9 procent. De Hongaarse belastingdienst NAV vermeldt deze tarieven in het overzicht van heffingen. Voor naaste familieleden, echtgenoten en geregistreerde partners gelden in veel gevallen vrijstellingen, maar juist bij internationale nalatenschappen is het verstandig om dit vooraf te laten controleren. (bron: NAV)
Voor Hongarije geldt daarom: zorg voor een goed testament met rechtskeuze, maar laat ook de praktische Hongaarse afwikkeling controleren. Zeker bij een woning in Boedapest, een huis op het platteland of bankrekeningen in meerdere landen wil je voorkomen dat nabestaanden eerst moeten uitzoeken welke notaris, welke documenten en welke vertalingen nodig zijn.
Vergeet Nederland zelf niet
Wie als Nederlander emigreert, is niet meteen voor alle Nederlandse erfbelasting uit beeld. Nederland kan nog erfbelasting heffen wanneer een Nederlander overlijdt binnen tien jaar na emigratie. Dat betekent dat je dus in het buitenland kunt wonen en toch nog met Nederlandse erfbelasting te maken kunt krijgen. Ook dubbele belasting kan een rol spelen, waarna gekeken moet worden of er regels zijn om die dubbele heffing te verminderen.
Een testament is maar één deel van het verhaal Dit is een van de redenen waarom emigratie en nalatenschap eigenlijk samen moeten worden bekeken. Een testament gaat over wie wat krijgt. Erfbelasting gaat over wat de overheid daarvan afroomt. En de praktische afwikkeling gaat over de vraag of je nabestaanden überhaupt bij de bankrekening, het huis of de juiste papieren kunnen komen.
Wat kun je doen om problemen te voorkomen? De belangrijkste stap is dat je je testament opnieuw laat bekijken zodra je serieus naar het buitenland verhuist. Niet “ooit een keer”, maar op het moment dat je een huis koopt, je uitschrijft uit Nederland of het grootste deel van het jaar in een ander land gaat wonen. Laat expliciet opnemen welk erfrecht van toepassing moet zijn. Voor Nederlandse emigranten is dat vaak Nederlands recht, maar dat moet dan wel duidelijk in het testament staan.
Laat je testament aansluiten op je echte leven Controleer daarnaast of je testament past bij je echte leven. Ben je getrouwd, gescheiden, hertrouwd of ongehuwd samenwonend? Zijn er kinderen uit een eerdere relatie? Staat het buitenlandse huis op één naam of op twee namen? Zijn er bankrekeningen, beleggingsrekeningen, pensioenrechten of een onderneming? Juist die details bepalen of een regeling later soepel werkt of juist tot ruzie leidt.
Zorg dat nabestaanden de papieren kunnen vinden Zorg ook dat je nabestaanden weten waar de documenten liggen. In Nederland is een notarieel testament geregistreerd, maar in het buitenland werkt dat niet altijd hetzelfde. In Zweden bestaat bijvoorbeeld geen centraal testamentenregister. In Frankrijk, Portugal en Hongarije kunnen lokale notarissen en instanties documenten, vertalingen en soms apostilles vragen. Dat is geen reden tot paniek, maar wel een reden om het vooraf netjes te organiseren.
Het Europees erfrechtcertificaat kan helpen Bij een grensoverschrijdende nalatenschap kan het Europees erfrechtcertificaat nuttig zijn. Daarmee kunnen erfgenamen, executeurs of beheerders in een ander EU-land aantonen wat hun positie is. Dat kan bijvoorbeeld helpen bij een buitenlandse bankrekening of bij vermogen in een ander EU-land. (bron: Europa.eu)
Emigreren is ook je juridische leven verplaatsen Emigreren is niet alleen verhuizen. Je verplaatst ook je juridische leven. Een goed testament voorkomt geen verdriet, maar het kan wel voorkomen dat je nabestaanden boven op hun verdriet ook nog verdwalen in notarissen, vertalingen, belastingregels en familieconflicten.
Zie dit artikel daarom als een waarschuwing en niet als persoonlijk juridisch advies. Juist bij een testament moet je niet gokken. Laat je situatie controleren door een notaris die ervaring heeft met internationale nalatenschappen en schakel waar nodig ook een deskundige in het woonland in. Dat kost nu misschien wat tijd en geld, maar het kan je nabestaanden later veel ellende besparen.
Geraadpleegde bronnen: Algemeen: Europa.eu / Your Europe over grensoverschrijdende nalatenschappen, Europese Commissie over de Europese erfrechtverordening, Nederlandse Belastingdienst over erfbelasting na emigratie. Portugal: Europees e-Justice-portaal over Portugees erfrecht, Portugees overheidsportaal gov.pt over heffing bij erfenissen en zegelbelasting Frankrijk: Service-Public.fr over Franse erfregels en erfbelasting, Europees e-Justice-portaal over Frans erfrecht en de rol van erfgenamen. Zweden: Europees e-Justice-portaal over Zweeds erfrecht, Skatteverket over de bouppteckning en de termijnen voor de boedelbeschrijving. Hongarije: Europees e-Justice-portaal over Hongaars erfrecht en de positie van echtgenoot, kinderen en partner, NAV, de Hongaarse belastingdienst, over erfbelasting en heffingstarieven
Dit artikel is geschreven door Eric Jan van Dorp, auteur van onder meer de Succesvol emigreren-boekenreeks en oprichter van Grenzenloos.nl.
☕ Vind je deze en alle andere informatie op onze site waardevol? Steun Eric Jan en zijn team met een kleine donatie en help Grenzenloos gratis en onafhankelijk te houden. Zie: Samen houden we het gratis!
Grenzenloos werkt samen met diverse partners, waaronder Norsk.nl
Lees meer over emigreren naar de vier genoemde landen in de Succesvol emigreren naar… handboeken.
