Wie in het buitenland woont, reist of tijdelijk verblijft, gaat er vaak vanuit dat de Nederlandse overheid wel in actie komt als het echt misgaat. Dat klinkt ook logisch. Denk aan oorlog (zoals nu in het Midden-Oosten), een aardbeving, grote overstromingen, bosbranden, politieke onrust of andere noodsituaties waarbij je ineens vastzit of niet meer veilig bent. Toch is het goed om te weten dat de Nederlandse overheid in zulke gevallen wel kan helpen, maar niet alles kan overnemen.
De kern van het beleid is helder. De Nederlandse overheid informeert, waarschuwt en ondersteunt waar dat mogelijk is, maar jij blijft in de eerste plaats zelf verantwoordelijk voor je veiligheid, je voorbereiding en je vertrek uit een risicogebied. Dat is geen detail, maar juist het uitgangspunt van het beleid van Buitenlandse Zaken.
Je bent in de eerste plaats zelf verantwoordelijk
Dat klinkt misschien streng, maar het is wel de werkelijkheid. De overheid verwacht van Nederlanders in het buitenland dat zij zelf de reisadviezen volgen, zich voorbereiden op risico’s en op tijd vertrekken als de situatie verslechtert. Als er nog gewone vluchten zijn of als je nog op een andere manier veilig kunt reizen, dan moet je die mogelijkheid in principe zelf gebruiken. De Nederlandse overheid organiseert dan meestal geen aparte evacuatie.
Daarmee zegt de overheid in feite: wacht niet te lang. Wie denkt dat er altijd nog wel een reddingsvlucht komt, neemt een groot risico. In sommige situaties lukt het de Nederlandse overheid helemaal niet om hulp te bieden, simpelweg omdat een gebied te gevaarlijk is geworden of niet meer bereikbaar is. Ook ambassades en consulaten hebben dan minder mogelijkheden om iets voor je te doen. Die nuchtere boodschap hoort bij emigreren en langdurig verblijf in het buitenland, ook al denken veel mensen daar liever niet over na.
Wat de overheid wel doet
Dat betekent niet dat je er alleen voor staat. De Nederlandse overheid heeft wel degelijk een rol, en die rol begint met informatie. Via reisadviezen laat Nederland zien hoe veilig of onveilig een land of regio is. Die adviezen zijn niet vrijblijvend. Ze zijn bedoeld om mensen te helpen een goede keuze te maken en op tijd te vertrekken als dat nodig is.
Daarnaast kun je gebruikmaken van de Informatieservice van Buitenlandse Zaken. Via ambassades, consulaten en het contact met NederlandWereldwijd probeert de overheid Nederlanders in nood te informeren en, waar mogelijk, te ondersteunen. Bij grotere crises schaalt het ministerie van Buitenlandse Zaken op en wordt bekeken welke hulp nog haalbaar is. Dat is dus wel degelijk hulp, maar altijd binnen de grenzen van wat praktisch en veilig mogelijk is.
Hulp betekent niet dat alles voor je wordt opgelost
Dat is een belangrijk punt, want daar bestaan nogal wat misverstanden over. Consulaire hulp is er vooral om je te informeren, te ondersteunen en je op weg te helpen. Denk aan situaties waarin je paspoort kwijt is, in het ziekenhuis ligt, wordt vermist, slachtoffer bent van geweld of wordt gearresteerd. Ook bij overlijden of ernstige nood kan een ambassade of consulaat een rol spelen.
Maar consulaire hulp betekent meestal niet dat de Nederlandse overheid alle kosten betaalt, alles voor je regelt of je automatisch naar Nederland terugbrengt. De hulp is vaak praktisch en adviserend van aard. Juist in crisissituaties is die grens belangrijk, omdat veel mensen denken dat een ambassade meer kan dan in werkelijkheid het geval is.
Evacuatie is geen recht
Bij oorlog, een staatsgreep of groot natuurgeweld hoor je vaak het woord evacuatie. Dat klinkt alsof de overheid je dan vanzelf komt ophalen, maar zo werkt het niet. Een evacuatie is een uitzonderlijke maatregel en wordt alleen overwogen als de situatie daar aanleiding toe geeft en als die operatie uitvoerbaar is. Er is geen algemeen recht op evacuatie.
Bovendien is het doel van een evacuatie niet altijd om je meteen naar Nederland te brengen. Vaak gaat het er eerst om dat mensen uit een direct gevaarlijk gebied naar een veiliger plek worden gebracht. Dat kan in hetzelfde land zijn, in een buurland of op een andere veilige locatie in de regio. Pas daarna wordt bekeken wat verdere mogelijkheden zijn.
Repatriëring is iets anders dan evacuatie
Ook het woord repatriëring wordt vaak gebruikt, maar dat is niet hetzelfde als evacuatie. Repatriëring gaat over het terugbrengen van Nederlanders naar Nederland wanneer zij door uitzonderlijke omstandigheden niet meer op eigen kracht kunnen terugkeren. Daarbij maakt de overheid een belangrijk onderscheid tussen reizigers en Nederlanders die in het buitenland wonen.
Voor Nederlanders die in Nederland wonen en tijdelijk in het buitenland zijn, kan repatriëring in bijzondere situaties een mogelijkheid zijn. Voor Nederlanders die in het buitenland wonen, ligt dat anders. Zij kunnen wel consulaire ondersteuning krijgen, maar moeten er niet van uitgaan dat Nederland hen automatisch terughaalt. Voor emigranten is dat een belangrijk verschil.
Soms moet je zelf ook betalen
Nog iets dat veel mensen niet weten: hulp van de overheid is niet altijd gratis. Als Nederland in een crisissituatie een repatriëringsvlucht organiseert, kan daarvoor een eigen bijdrage worden gevraagd. Daarmee laat de overheid opnieuw zien dat zij wel kan ondersteunen, maar niet alle verantwoordelijkheid en kosten overneemt.
Voor emigranten en langdurige verblijvers in het buitenland is dat een extra reden om na te denken over verzekeringen, financiële reserves en een noodplan. Juist in een crisis wil je niet ontdekken dat je te afhankelijk bent geworden van hulp die misschien niet komt, of slechts beperkt beschikbaar is.
Ook in andere EU-landen kun je soms terecht
Er is nog een nuance die handig is om te kennen. Ben je buiten de Europese Unie en is er geen Nederlandse ambassade of consulaat in de buurt, dan kun je als Nederlander in bepaalde noodgevallen soms ook terecht bij een ambassade of consulaat van een ander EU-land. Dat kan een belangrijk vangnet zijn, bijvoorbeeld bij verlies van reisdocumenten of andere ernstige nood.
Wat betekent dit in de praktijk voor emigranten?
Voor lezers van Grenzeloos is de praktische conclusie vrij eenvoudig. De Nederlandse overheid is geen internationale reddingsdienst die je in elke denkbare situatie uit de brand helpt. Zij waarschuwt, informeert, ondersteunt en probeert in uitzonderlijke gevallen ook daadwerkelijk mensen te helpen vertrekken, maar altijd binnen duidelijke grenzen.
Wie in het buitenland woont of wil emigreren, doet er daarom verstandig aan om niet alleen naar het mooie plaatje van een nieuw leven te kijken, maar ook naar de minder prettige scenario’s. Wat doe je als er een oorlog uitbreekt in de regio? Wat als er een grote bosbrand is, een aardbeving of ernstige politieke onrust? Heb je voldoende geld achter de hand? Weet je welke documenten je direct nodig hebt? En volg je de reisadviezen nog wel, ook als je ergens al jaren woont?
Let ook goed op je nationaliteit
Wie al langere tijd in het buitenland woont, moet nog op iets anders letten. In veel landen kun je na een aantal jaren legaal verblijf de nationaliteit van dat land aanvragen. Vaak is dat na ongeveer vijf jaar, al verschilt die termijn sterk per land en moet je dat dus altijd per bestemming controleren. Voor Nederlanders geldt vervolgens dat je de Nederlandse nationaliteit in veel gevallen automatisch verliest als je vrijwillig een andere nationaliteit aanneemt, al zijn daarop wel uitzonderingen (bijvoorbeeld als je bent geboren in dat land en daar woont wanneer je die nationaliteit krijgt, als je daar vóór je achttiende minstens vijf jaar aaneengesloten hebt gewoond, of als je getrouwd bent met iemand die die nationaliteit heeft). Heb je de Nederlandse nationaliteit daadwerkelijk verloren, dan kun je geen aanspraak meer maken op Nederlandse consulaire hulp als Nederlander, ook niet als je in Nederland bent geboren of daar het grootste deel van je leven hebt gewoond. En ook als je nog wel de Nederlandse nationaliteit hebt, maar daarnaast ook de nationaliteit van je nieuwe woonland bezit, moet je opletten, omdat dat land jou in een noodsituatie in de eerste plaats als eigen staatsburger kan behandelen.
De nuchtere conclusie
De Nederlandse overheid kan in het buitenland veel voor je betekenen, maar niet alles. Zij heeft vooral een taak in het informeren, waarschuwen en ondersteunen van Nederlanders in nood. Evacuatie of repatriëring is geen vanzelfsprekend recht, en zeker geen garantie. Wie in het buitenland verblijft, blijft in de eerste plaats zelf verantwoordelijk voor zijn veiligheid en vertrek.
Dat is misschien niet het romantische beeld dat sommige emigranten graag hebben, maar het is wel goed om te weten. Een emigratie begint vaak met dromen, plannen en verwachtingen. Toch hoort daar ook een realistische blik bij. Juist als je weet wat de overheid wel en niet voor je kan doen, sta je in een noodsituatie een stuk steviger.
Dit artikel is geschreven door Eric Jan van Dorp, auteur van onder meer de Succesvol emigreren-boekenreeks en oprichter van Grenzenloos.nl.
☕ Vind je deze en alle andere informatie op onze site waardevol? Steun Eric Jan en zijn team met een kleine donatie en help Grenzenloos gratis en onafhankelijk te houden. Zie: Samen houden we het gratis!
Grenzenloos werkt samen met diverse partners, waaronder Norsk.nl
